ماحاببات كۇشى الديلەپ 更新日期:2019-08-23 19:48:48    1282人参与了访问

سەرجان قابەت ۇلى


ماحاببات كۇشى الديلەپ

(دەرەكتى پوۆەست)


ماقپال قارا شاشى يىعىنا توگىلگەن، الما مويىن، ارشىن ءتوستى ەلىكتىڭ لاعىنداي سۇيكىمدى قىزبەن ۋاليس بىيىنە تەربەلىپ جۇرگەن ورتا بويلى، اق سارى جىگىتتىڭ كوپتەن بەرى كوڭىلىنىڭ ەڭ ءبىر تەرەڭ تۇكپىرىندە باس كوتەرىپ، جۇرەك دوماناسىندا قورتىلعان ءتاپ-ءتاتتى سەزىمى، قانات قۇيرىعى جەتىلگەن بۇلا قۇستاي تالپىنعانى بولماسا، قىز الدىنا كەلگەندە وتىز ەكى تىستەن اتتاپ شىعا الماي، ءتىل ۇشىندا ءشىر- پىر بولىپ بايلانا بەردى. ول مىنا كۇيدى بۇگىن عانا كەشىپ وتىرعان جوق، قالاي ەكەنى بەلگىسىز ايتەۋ ءجاما-جاعا كەلگەندە، قوينىنان ءبوزى، اۋزىنان ءسوزى ءتۇسىپ، كەلگەن وراي نوقتا جۇگەنىن سىپىرىپ، سۋىرىلىپ شىعا بەرەدى. ماحابباتتىڭ قۇدىرەتى دە وسىندا جاتسا كەرەك، قايسى ءبىر اقىن:
دۇشپاننىڭ ەلەمەگەن وكتەم ءۇنىن،
ەرلەر-اي ايبىنى بار كوكبورىنىڭ.
قىز الدىندا قاراداي قالتىراعان،
جاعا، جەڭىن سوزعىلاپ شەكپەنىنىڭ.
.....................................
نە دەي الدىق قىز ءوزى جىبىمەسە،
باستان وتكەن ءىس مىناۋ كۇنى كەشە.
قىز جۇرەگىن قاراتۋ قىيىن ەكەن،
جاۋ قامالىن الۋدان قىرىق ەسە.-دەپ تەگىن ايتپاعان ەكەن-اۋ، ايتپەسە بۇل قىزدى بۇگىن عانا كورىپ وتىرعان جوق، تانىسقالى دا تالاي ۋاقىت بولعان، ەڭ العاش شيپاحانادا جۇزدەستى. ولدا، ءبىر قيىۋادان قىيىسقان عاجاپ كەزدەسۋ ەدى، شيپاحانادا جاتقان تانىسىنىڭ كوڭىلىن سۇراي كەلگەن جىگىت، دالىزدەن ورلەپ كەلە جاتىر ەدى، ىرگەدەگى ناۋقاستار بولمەسىنەن شىعا كەلگەن مەيىربىيكە« بەرى كىرىپ، كومەكتەسىپ جىبەرىڭىزشى»-دەگەن. اققۋ ءمۇسىندى مەيىربىيكەنىڭ توسىن بۇيرىعى، جايىن كەلە جاتقان جىگىتتى سەلت ەتكىزدى. دەسەدە ەسىن تەز جىيعان دا، ىلەسە كىرىپ، جۇرەك رەنتىگەنىنە اپاراتىن، ناۋقاس اپايدى كومەكتەسىپ ارباعا شىعارىسپ بەرگەن. سوندا قىز بەيتانىس جىگىتكە« راقىمەت» دەگەن، ال جىگىت « وقاسى جوق قارىنداس» دەگەن، ەكى بوگدە جانار تۇڭعىش رەت تۇيىلىسكەن. جىگىتتىڭ جۇرەگى شىم ەتىپ، ءتىلسىم ءبىر سەزىم تۇلا بويىن ارالاپ جۇرە بەرگەن.
بۇل جىگىتتىڭ اتى العا، كوكسۋ اۋىلدىعىنا قاراستى قاراشىلىك دەيتىن شاكەنە عانا اۋىلدىڭ تۋماسى. بالالىقتىڭ بالعىن بازارلى شاعى وسى شاكەنە اۋىلداعى بالالارمەن بىردەي ءوتتى. ۇقساماستىعى بۇل كىشكەنتايىنان تەنتەكتەۋ بولعانىمەن، جاڭا دۇنيەگە، جاڭا تەحنيكالى تۇرمىس جابدىقتارىنا ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. كەيدە بالالارمەن ويناۋدى دا قۇرباندىققا شالىپ، وتباسىنداعى جالعىز ۆەلوسيپەدتى ۇيدەگى ۇلكەندەردەن جاسىرىپ، ءشوپ ابانىڭ بۇرىشىنا اپارىپ نەشە بورشالاپ نەشە قۇراپ، بالالىق  اۋەستىكپەن وزىنشە زەرتەيتىن، ءسۇيتىپ ءجۇرىپ، ونىڭ بارلىق قۇپيالعىن تايعا تاڭبا باسقانداي بىلىپتە الدى، ءتىپتى اۋىلداعى ۆەلوسيپەدىنەن كنارات شىققان ۇلكەندەر دە بالا العاعا ءىسى ءتۇسىپ، ۇيلەرىنە شاقىرىپ اپارىپ، بۇزىلعان جەرىن جۇندەتىپ الىپ، تاتتى-پاتتىمەن سىيلاپ قويا بەرەتىن. دەسەدە بالالىق شاعى ىلعي دا ءتاتتى سيىلاي بەرمەدى، اششى تاياقتىڭ دا ءدامىن تاتقىزىپ ءجۇردى. الدىڭعى عاسىر جەتپىس جىلدى جەلكەلەپ، سەكسەنگە سەكىرەم دەپ تۇرعان ءولارا تۇستا، اۋىل ادامدارى ءۇشىن قولعا تۇسپەس قىمبات ءمۇلىكتىڭ ءبىرى راديو قابىلداعىش ەدى، ول تەك باردام شاڭىراقتاردان عانا تابىلاتىن ەڭ وزىق مەديا قۇرالى. كىرپىشتەي عانا ساندىقشانىڭ ءتۇرلى تىلدەردە ساڭقىلداپ سويلەپ، سارناتا سالاتىن اسەم ءانى بالا العاعا سىرلى سەزىلىپ«شىركىن ارتىن اشىپ، ىشىندەگى سويلەپ تۇراتىن ەرگەجەيلى ادامداردى كورسەم »دەگەن ەرەكشە قۇمارلىق مازاسىن الىپ جۇرەتىن. امال نە، راديونىڭ باسقارۋ ۇقىعى اكەسىندە عانا ەدى. شەشەلەرى مەن وتناسىنداعى التى بالا تەك تىڭداۋ ۇقىعىمەن عانا شەكتەلەتىن. بىردە مالشىلىق مەكتەپتىڭ ءمۇدىرى بولىپ ىستەيتىن اكەسى اۋدانعا جىيىنعا كەتكەن وراي دا، تاقاتىن تاۋىسىپ، اڭسارىن اۋدارىپ جۇرگەن راديو ءوز قولىنا تۇسپەسى بارما! ارناۋلى شەگە قاعىپ، ءتور قابىرعانىڭ بىيكتەۋ جەرىنە ءىلىپ قويعان سىرلى دۇنيەنى ارتىلىپ ءجۇرىپ الىپ، وزىنە تيەسەلى روماتحاناسى شوپ ابانىڭ ىشىنە اپارىپ، الىپ ۇرىپ بورشالايدى عوي، وكىنەرلگى قانشا اقتارسادا ارمانداعان ەرگەجەيلى ادامداردى تابا المايدى. ءۇمىتى سەلگە كەتىپ، قايتا قۇراستىرعاندا، قالاي ەكەنىن وزىدە بىلمەيدى، بىرنەشە بولەك- سالاق دۇنيەسى اسىپ قالادى، ارتىق شىققان بولەك-سالاق دۇنيەنى اسىپ-ساسىپ ءبىر بۇرىشقا لاقتىرا سالىپ، بىلدىرمەي  اپارىپ ورنىنا ءىلىپ قويادى. ەكى كۇندىك جىيىنان قايتقان اكەسى قيماس دۇنيەسىنىڭ ءتىل-اۋىزسىز قالعانىن بىلگەندە اشۋى توبەسىنە ءبىراق شىعادى. كىم سوقتىقتى دەپ تەكتەمەدى، اكە ءۇشىن التى بالاسىنىڭ مىنەز- قۇلقى الاقانىندا ەدى. اۋلادا جۇرگەن العانى ابايسىز تۇرعان جەرىنەن قولعا ءتۇسىرىپ، قامشىنىڭ استىنا العان. ەگەر سول جولى شىر-پىر بولىپ شەشەسى اراشاعا تۇسپەگەندە جونىنان تاسپا ءتىلىپ الار ەدى. العانىڭ جاسانپازدىعى مۇنىمەن عانا اقىرلاسقان جوق، ارقاسىنىڭ جاراسى جازىلا بەرە، سارالا قامشىنىڭ اششى ءدامى ۇمىتىلىپ، ورتالاۋ مەكتەپ وقيتىن ۇلكەن اپەكەسىنىڭ جاڭادان العان قول ساعاتىنا اڭسارى اۋا قالادى. ول كەزدە قول ساعات دەگەندە وڭاي- وسپاق قولعا تۇسە قوياتىن ارزان قول دۇنيە ەمەس، سەمياداعى ۇلكەندەر نەشە قايتارا تالقى ءوتكىزىپ، ساعات تاعىۋشى كانديداد ادام، تاعۋعا ىلايق پا؟ جوق پا؟ دەگەن سەكىلدى سەبەپ-سالدار ورتاعا قويىلىپ بارىپ بەكىتىلەتىن-دى. ۇلكەن اپەكەسىنىڭ تالقى دا شارتى تولعان. سەبەبى؛ بىرنشىدەن ول اپاسىنىڭ اۋزىنان تۇسكەن بالاسى، سوندىقتان اپاسىنىڭ ارۋاعىن رەنجىتپەۋ كەرەك، ەكىنشىدەن ورتالاۋ وقىپ جاتقان وزىندەي قىز ساباقتتاستارى دا ساعات تاعىپ ءجۇر. ولاردىڭ الدىندا جاسىماي ءجۇرۋى كەرەك. وسى ەكى شارت اكە-شەشەنىنىڭ باسىن شۇلعىتىپ، ءبىر اۋىزدان بەكىم تاپقان ەدى. سونىمەن اۋدانداعى تانىستارى ارقىلى الدىرعان شاڭحايدىڭ ساركوز ساعاتى گۇلجاننىڭ مەنشىگىنە وتكەن. شىقىلىقتاپ شىر كوبەلەك اينالىپ تۇراتىن تۇيمەدەي عانا دۇنيە العانى ابدەن باۋراپ الدى. امال قانشا! قانشاما دىلگىر بولسادا اڭساعان دۇنيەسى قۇلىنا تۇسپەدى. اپەكەسى كۇندىز بىلەگىنەن تاستاماعاندى قويعان دا، تۇندە جاتقاندا دا جاستىعىنىڭ استىنا باسىپ جاتاتىن. كۇندەر وتە كەلە مىسىقشا اڭدىپ جۇرگەن العا، اپەكەسى ساعاتىن الىپ قويىپ، باسىن جۋىپ جاتقان دا قاعىپ اكەتەدى. سودان سالىپ ۇرىپ ابانىڭ ىشىنە بارىپ، تىستەۋىك سىياقتى ەبدەيسىز سايماندارىمەن ارتقى قاقپاعىن اشقان كەزدە، ىشىندەگى بۇلات پىلاستىنكا تارقاتىلىپ كەتىپ، ىشەگى بىراق اقتارىلادى دا، قايتا قۇراستىرا الماي، ساعات ىستەن شىعادى. امالسىز ءجونىن قامشىعا توسەپ جازاسىن الادى. بۇزىلعان ساعاتتى اۋدانعا اپارىپ كورسەتسەدە دەگىنوزى تابىلماي، جاراقسىز زاتقا اينالادى. ىستەن شىققان قول ساعات سونىمەن العانىڭ ەنشىسىنە تيەدى. كەيىن بۇل ەرلىگىنىڭ جامان بولماعانىن ءوزى دە سەزىپ ءجۇردى. بۇزىلعان ساعاتتى شىنداپ زەرتتەدى، ورتالاۋ مەكتەپتە جۇرگەندە اجەپ تاۋىر ساعاتتىڭ ىشكى سىرىن مەڭگەرىپ، كىشى-كىرىم كىناراتتاردى جوندەي بەرەتىن دارەجەگە جەتتى. «تەنتەكتىڭ ءبىر اياعى سەگىز، ءبىر اياعى توعىز»دەگەن راس ەكەن، مەكتەپتە جۇرگەن دە وقۋعا تىم شىركىن-اي بولمادى. الپىس ءنومىر كوزىنەن بۇلبۇل ۇشتى، دەسەدە فيزيكا ساباعىنا ەرەكشە قىزعىندىلىق تانىتتى، باسقا ءپاننىڭ مۇعالىمدەرى وعان قىجىرتا قاراعانىمەن فيزيكا مۇعالىمى جانىنداي جاقسى كوردى. مەكتەپ جاۋاپتىلارى بۇنىڭ جوعارى مەكتەپكە وتۋىنەن كۇدەرىن ءۇزىپ بولعان، ءدارىس بەرەتىن مۇعالىمدەردە «ساباعىڭدى قارا»دەپ قۋزاپ كەتپەيتىن. ساباقتاستارىنىڭ سومكالارى كوپ وقۋلىق، تىيتىراتتارمەن قارىن سالىپ جۇرگەندە، بۇنىڭ سومكەسى كوتەرەم سىيردىڭ قارنىنداي، بۇيىرى قابىسىپ، تەك عانا فيزيكا وقۋلىعىمەن جالعىز جالبىرلاعان تيتىرات عانا جۇرەتىن-دى. تولىق ورتانى تامانداعان جىلى، ساباقتاستارىنىڭ كوپ ءبولىمى وقۋعا كەتىپ، ءوزى عانا جىلقىدان بولىنگەن ساياق تايداي جەتىمسىرەپ قالدى. سوندا تۇڭعىش رەت تۋ باستا جاقسى وقىماعانىنا ءوكىندى. تۇڭعىش رەت ءومىر تۋرالى ويلاندى. مۇعالىمدەردىڭ كوزىنە ءتۇرتكى بولماي شاكەنە اۋىلدان شىعىپ كەتۋگە تالپىندى. ءىشتەي؛«ول ءۇشىن ءبىر عانا جول اسكەر بولۋ»دەپ تۇيدى. بۇل تالابىن اكە-شەشەسى دە قۇپ كورىپ قولداۋ تانىتتى. ءسۇيتىپ 89-جىلدىڭ كۇزىندە اسكەري قوسىنعا اتتاندى. قوسىن قۇشاعىنا كىرىسىمەن تەمىردەي قاتاڭ ءتارتىپ قارسى الدى، بىرتىندەپ ونى تەزىنە سالىپ، دوماناسىندا شىڭداي ءتۇستى. ءوزى دە ءبىرتىن-ءبىرتىن اسكەري تۇرمىسقا ۇيلەسە باستادى. اۋىلدىڭ اتپال ازاماتى جاپالى ماشىقتا قىرپۋلىلىق تانىتىپ، اعالاپ الدان كورىندى. باياعى بالا كەزىندە جونىن قامشىعا توسەپ ءجۇرىپ ۇيرەنگەن ونەرى ەندى ەس قاتتى، روتا باستىعىنىڭ شۆەتسيا ەلىنەن شىققان قول ساعاتى بۇزىلىپ، تالاي جەرگە كورسەتسەدە كىناراتى وڭالمايدى. ءبىر ورايدا مۇنان حابار تاپقان العا، باستىعىن ىزدەپ بارىپ، ساعاتىڭىزدى جوندەپ كورسەم دەپ وتىنەدى. شالعاي وڭىردەن كەلگەن، اۋىل بالاسىنا سەنبەسەدە «ايتەۋ، ىشىۋدەن شىققان كوجە عوي، بۇل جىگتتىڭ قانشا اۋسەلەسى بار ەكەن كورمەيمىن بە؟» دەگەن ويعا كەلىپ ۇستاتىپ قويا بەرەدى، ەرتەسى دىمسىز قالعان ساعاتتى شىقىلداتىپ اكەلگەندە جاعاسىن ۇستاپ تاڭ قالادى. سودان باستاپ العانى روتاداعى «لي فىڭشىل جاستار اتىرەتىنە» كىرگىزىپ، ساعات جوندەيتىن سايماندارىن تولىقتاپ بەرىپ، مەرەكە - مەيرامداردا حالىق الاڭىنا بارىپ، جاقسى ءىس، جاقسى ارەكەت ىستەۋشىلەر قاتارىنا قوسادى، قىيمىل بارىسىندا تالاي بۇقارانىڭ ساعاتىن جوندەپ بەرىپ، قاجەتىنەن شىعىپ، العىسىن الادى. جىلدىق باعالاۋدا «لي فىڭشىل جاۋىنگەر» بولىپ ماراپات تورىنەن كورىنەدى. بۇل ماراپات اۋىلداعى مەكتەپ قۇشاعىندا جۇرگەن دە، سىيلىق العاندى بىلاي قويىپ، كوزگە تۇرتكى بولىپ، ازەر سىيىپ جۇرەتىن العا ءۇشىن ۇلكەن مەدەۋ بولدى. مىناۋ قوعامدا وزىنەدە وڭ كوزبەن قاراپ، ونەرىن باعالايتىن ورننىڭ بار ەكەنىن شىنداپ سەزىندى. ءسۇيتىپ بويىنداعى ونەرىن دامىتا ءتۇسىپ، شاعىن ەلەكتىرلى سەميا جابدىقتارىنىڭ دا سىرىنا ءۇڭىلىپ، قۇپيالىعىن قۇنىعا زەرتتەدى، اقىرى جاڭا تەكىنىيكانىڭ ءتىلىن تابىپ، تامىرىن ۇستاپ، كىنارتىن ءدال تاباتىن دارەجەگە جەتتى. جۇلىنىپ ءجۇرىپ شوپەرلىك كىناشكاسىندا الىپ الدى. ءسۇيتىپ قوسىن قۇشاعىندا اجەپتاۋىر اتى شىعىپ، ىيىعى كوتەرىڭكى ءجۇردى. اششى تەرىنىڭ ءتاتتى جەمىسىن كورىپ، ءۇشىنشى دارەجەلى ەڭبەك سىڭىرەدى. كوممونىستىك پارتياعا مۇشە بولىپ قابىلدانادى، ءۇش جىلدىق جاۋىنگەرلىك مىندەتىن وسىلاي ابىرويمەن ادا ەتكەن سوڭ، تۋعان اۋىلىنا ورالىپ، ۇيىمنىڭ ۇيعارۋىمەن، 92-جىلدىڭ كۇزىندە «قارۋلى ساقشى بولىمىنە» قىزمەتكە  تۇرادى.
مىنە وسى جاۋىنگەر جىگىتىمىز قيۋادان كەزىككەن مەيىربىيكەگە قۇلاي عاشىق بولىپ، ماحاببات دەرتىمەن شىنداپ اۋىردى، جاتسا-تۇرسا ەسىنەن شىقپايتىن بولدى. بىرنەشە رەت ىزدەپ بارىپ، بولماشى سىلتاۋلارمەن ءبىر، ەكى اۋىز تىلگەدە كەلدى. دەسەدە قىز بۇنىڭ ومەشەگى ءۇزىلىپ جۇرگەنىن سەزبەدى، تەك جايشىلىقتا جولعاسىپ قالا بەرەتىن ءجاي ادامداردىڭ ءبىرى قاتارىندا مامىلە جاساپ، باس يزەپ ەسەندەسۋدەن ارى اسپادى. العا بولسا « جۇرەكتەگى جان داۋىسمدى جەتكىزىپ قالايىن، تونىمدى شەشىپ المايتىن شىعار» دەپ وقتالىپ- اق بارادى دا، بەتبە- بەت كەلگەندە، بەكىنگەن بەلى بوساپ، اۋزىنا مارجان سالىپ قايتادى. جايشىلىقتا ەشكىمنەن جاسقانىپ كەتپەيتىن وجەت جىگىت، ءومىر دەيتىن كوردەلى بازاردىڭ باقشاسندا تۇڭعىش رەت، سىيقىرلى ءبىر كۇشتىڭ نوقتالاۋىمەن، قىز الدىندا قىرى سىنا بەردى. مىنە بۇگىن سول قىزبەن ساپتاسىنىڭ ۇيلەنۋ تويىندا جولىقتى. ول ىشتەي؛« ءتاۋبا! بۇرىن بىلمەگەن ەكەنمىن-اۋ، ەگەر شىن عاشىق بولساڭ، ايەل زاتى قۇدىرەتتەنىپ، ەڭسەسى بىيىكتەپ، دەسى باسىپ شىعا كەلەدى ەكەن- اۋ، بۇرىن قىز - قىرقىن الدىندا ەڭسەم ءبىيىك تۇرۋشى ەدى عوي، ءتىپتىءازىل-قالجىڭدى قارشا بوراتىپ باۋراپ الۋشى ەدىم، سول ادەتىمنەن جاڭىلىپ قالعانىم با سوندا؟ جو..جوق ولاي دا ەمەس، ول كەزدە عاشىقتىق دەيتىن قاسيەتتى سەزىمنىڭ قاقپانىن باسپاعان ەكەنمىن، سورلى باسىم عاشىق بولۋدىڭ قانداي ەكەنىن ەندى بىلگەندەي» دەپ ويلادى. تويدىڭ ەڭ ءبىر ورلەۋگە كوتەرىلىپ، شاتتىعى شالقىپ تۇرعان شاعىندا، ءبىر – ەكى رومكا ىشىمدىكتىڭ بۋىمەن مەيىربىكەنى تاڭساعا تارتتى، قولتىقتاسىپ بىيلەي ءجۇرىپ، ءبىرەر اۋىز تىلدەسكەن بولدى، سۇراعىنا وراي مەيىربىيكە دە قىسقاشا جاۋاپ جاساپ قويادى. قول-اياعى قالتىراپ، قاراداي ەبى قاشقان جىگىت، توق ەتەر ءسوزىن جەتكىزۋگە ۇلگىرمەي، كەزەكتى ءبي دە سوڭعى مارەسىنە جەتتى. وعان بۇل جولعىءبي تىم قىسقا سەزىلدى. داتكە قۋات ەتەتىنى مەيىربىيكەنىڭ اتى ءسانيا ەكەنىن ءبىلدى، ءبىلدى دە جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىنە ويىپ جازدى. توي سوڭعى نۇكتەسىن قويعانشا جانە ءبىر ەكى مارتە بىيگە تارتىپ، تارتىنا ءجۇرىپ، تالابىنىڭ شەتىن شىعاردى، ءسانيا ءجاي كۇلىپ قانا قويدى. ءسانيا ءۇشىن جاي كۇلكى بولعانىمەن، العا ءۇشىن بۇل كۇلكىنىڭ ورنى بولەك ەدى، ەرەكشە قىمبات كۇلكى ەدى. «كەت ارى»دەپ كەۋدەسىنەن يتەرمەگەن، ءۇمىت ءجىبىن جالعاعان سۇيكىمدى كۇلكى ەدى. وسى كۇلكى العاعا ۇلكەن دەمەۋ بولدى، قاجىرىن قايرادى، جىگەرىن جانىدى، توي تارقاعان سوڭ ءسانيانىڭ سوڭىنان ىلەسە شىعىپ، ۇيىنە اپارىپ تاستاۋعا ماقۇلدىق الدى. جۇل بويى اڭگىمەگە تارتىپ، ءوزىنىڭ جالپى جاعدايىن بۇكپەسىز ءجايىپ سالدى، سوڭىن جىيىستىرا كەلە تاعى دا ىڭكارلىعىن ءبىلدىردى. ءسانيا بولسا ءتۇسى جىلى جىگىتتى ءبىر جولاتا اۋزىنان قاعىپ تاستاعىسى كەلمەدى مە؟ جايىن عانا،«جاڭادان تانىسىپ جاتىرمىز، ءوزارا تۇسىنىسەيىك، الدى دا جانە كۇن بار عوي، تاعى دا جولىعارمىز»دەپ جولعا سالدى.
« تاعى دا جولىعارمىز»دەگەن سوڭعى ءسوز العا ءۇشىن التىن ارقالاتىپ جىبەرگەنمەن بىردەي بولدى. سول ءسوزدىڭ قۇدىرەتىمەن كەيىن كەلە ەبىن تاۋىپ ەكى -ءۇش رەت وڭاشا شىعارىپ سىرلاستى، ءتۇسىنىستى، ارالاسا كەلە ءسانيا دا اسكەري مىندەتتى ابىرويمەن ادا ەتىپ، ەرشىمدى ەڭبەگىمەن كوزگە تۇسكەن، قازىردا تۇراقتى كاسىبىن تىڭعىلىقتى ىستەپ، مەكەمە باستىقتارىنىڭ اۋزىنا ءىلىنىپ جۇرگەن ەلگەزەك جىگىتتى ۇناتىپ قالدى. ول،« ءبالكىم جازىمىش دەگەن وسى بولار، ‹جازىمىشتان وزىمىش جوق › دەپ جاتادى عوي ۇلكەندەر، قىزىق بولعاندا بەيتانىس جىگىتكە العاش ءوزىم ءتىل قاتىپ جۇمىسادىم، ابايسىزدا جۇرەگىنە شوق تاستاپ، ازاپقا سالدىم، ەندى وسى ازاپتان ارىلتۋ تەك مەنىڭ عانا قولىمنان كەلەتىن سەكىلدى، الداعى ءومىر ساپارىندا ءوزىڭدى قۇلاي سۇيگەن اداممەن قول ۇستاسىپ، تىرلىكتىڭ ىستىق-سۋىعىن بىرگە كورۋدىڭ ءوزى باقىت شىعار» دەگەن ويعا كەلدى. وسى ويدىڭ وربيتاسىنان وراعىتىپ شىعا الماي، اقىرى العانى دا زارىقتىرماي ماقۇلدىعىن بەردى. ءوزارا ماڭگى بىرگە بولۋعا ۋادەلەستى. ءسۇيتىپ ماحابباتتىڭ بالداي ءتاتتى كۇندەرى باستالدى، دەمالس كۇندەرى ەكەۋ ارا وتىرىپ ۇزاق سىرلاستى، قىزمەت جايلى كەڭەسكە تۇسكەندە ءبىرىن-ءبىرى جەبەپ، ۇيىمنىڭ، قوعامنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا سەرتەسەتىن، الداعى بولاشاق تۋرالى ءتۇرلى-ءتۇرلى ءتاتتى ارماندارعا ءجۇكتى بولىپ، جوبا-جوسپار قۇراتىن. «ادام كوڭىلدەن سەمىرەدى» دەگەن ىراس ەكەن، العا ارمانداعان ارۋىنا قولى جەتكەن سوڭ، سەرگىپ، سەرپىلە ءتۇستى. قىزمەتكە دەگەن قىزعىندىلىعى ارتىپ، ءار قانداي ىستە بەلسەندىلىك تانىتىپ، مەكەمە جاعىنان ۇيىستىرعان ءتۇرلى قوعامدىق قىيمىلدارعا بەرىلە ارالاستى.
94-جىلدىڭ مامىر ايى، بۇقاراعا جاقسى ءىس، جاقسى ارەكەت ىستەۋ ايى بولاتىن. العا قالاشىقتاعى بەكەن اعايدىڭ تالابىمەن جاڭادان العان تەلەۆيزورىنا انتەنا ورناتىپ بەرمەكشى بولىپ، ەكى جىگىتپەن بىرگە جۇمىس باستاعان. مىنە ەندى باسقا جۇمىستارىن بولىپ، انتەنا باعاناسىن تۇرعىزىپ جاتقان كەز بولاتىن. ۇستاپ تۇرعان ەكى جىگىت يە بولا الماي، ون نەشە مەتر بىيىك باعانا، ۇيدىڭ جانىنان وتكەن جوعارى كەرنەۋلى ءتوك سىمىنا قاراي قۇلايدى، بۇل ءدال ءتۇس مەزگىلى ەدى. وقۋدان تاراعان ءبىر نەشە باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىلارى كاننەن-كاپەرسىز ءۇيدىڭ جانىنداعى جان جولمەن كەلە جاتقان ەدى. بۇلاردان قاۋىپتەنگەن العا« ارى... قاش... »دەپ ايعايلاپ بارىپ، جاي تۇسۋدەن ساقتانۋ ءۇشىن باعاناعا بايلانعان تەمىر سىمنان ۇستاي الادى، امال قانشا ىرىق بەرمەگەن باعانا جوعارى كەرنەۋلى سىمعا سوعىلادى دا، جارق-جۇرىق ەتىپ وت شاشىپ، تەمىر سىم ارقىلى جالعانعان جوعارى كەرنەۋلى توك العانىڭ تۇلا بويىنا ءوتىپ، ءتىلسىز جاۋ جىبەرمەي شەڭگەلىنە الادى، تۇرعاندار قايتەرىن بىلمەي ابىر- سابىر كۇي كەشەدى. ءدال وسى كەز قىزمەتتەن ءتۇسىپ كەلە جاتقان مالشارۋاشىلىق مەكەمەسىنىڭ كادرى باقىت اعاي ەستيارلىعى مەن قاعىلەزدىگىن تانىتىپ، اڭتارىلىپ تۇرعان ادامداردى يتەرە العا شىعىپ، اۋلادا جاتقان سىرعاۋىلدىق اعاشتى الا سالىپ، تەمىر سىمدى ۇرعىلاپ ءجۇرىپ العانى اجال اۋزىنان قۇتقارىپ الدى. وكىنەرلىگى جوعاى كەرنەۋلى ءتوك العانىڭ دەنەسىن اۋىر دارەجەدە كۇيدىرىپ كەتكەن ەدى، تۇرعان توپ دەرەۋ ماشينا تاۋىپ، شىيپاحاناعا جەتكىزەدى. شىيپاگەرلەر جالما-جان داۋالاۋعا كىرىسكەنىمەن، اۋىر كۇيىك سالدارىنان تۇسكەن جارانى ەمدەۋ قولدارىنان كەلمەي، جوعارى ورىنداعى شيپاحاناعا بارۋعا ءناسيقاتتايدى. ءبىر ءتۇن ابىر-سابىر بولعان تۋىس- تۋعاندارى اقىل قوسىپ، العانى الىپ جۇرەتىن ادامداردى تۇراقتاندىرادى. ەرتەسى تاڭەرتەڭ ەرتەمەن العانىڭ شەشەسى سارا اپاي، ناعاشى اعاسى شاكەي اعا، جەزدەسى ەرجان ءبىر دارىگەردى قاستارىنا الىپ، شيپاحانانىڭ قۇتقارۋ اۆتوكولىگىمەن ءۇرىمجىگە جول الادى. اۋىلدان جولعا شىعار دا اۆتونوميالى رايوندىق مەديتسينا ينستيتۋتىنا قاراستى 1-شىيپاحانادا ءبىلىم اسىرىپ جاتقان اۋداندىق شيپاحانانىڭ ورىنباسار باستىعى مۇحامەتكە تەلەفون سوعىپ جاعدايدان حاباردار ەتكەن ەدى. ءساتى تۇسكەن دە كەشتەتىپ جەتكەن العالاردى قاقپادان توسىپ العان شيپاحانا باستىعى مۇحامەت الدىن الا كۇيىك بولىمىنەن توسەك الىپ، ماماندارعا قۇلاققاعىس ەتىپ قويعان ەكەن. شيپاگەرلەر دەرەۋ جىينالىپ، ناۋقاس جاعدايىن كوردى دە، وكىل- ءدارى بەرىپ، ەرتەسى تۇستەن كەيىن وپەرەتسيا جاسايتىن بولدى.
ناۋقاس توسەگىندە جاتقان العا اناسىن ارتىق ۋايىمعا سالمايىن دەدى مە؟ اسقان قايسارلق تانىتىپ، اناسى باردا«قىق» ەتىپ دىبىس شىعارماي، قينالا كۇلىپ قويادى. ول كىسى سىرتقا شىعىپ كەتكەن كەزدە عانا، ماڭدايىن سۇپ-سۋىق اششى تەر باسىپ، ارسىل-كۇرسىل بولىپ، جانىنا باتقان قينالىسىن سىرتىنا شىعارادى. شاكەي اعا سارا اپايدى جاتاققا بارىپ دەمالۋعا ءناسيقاتتاسا دا ءونىم بولمادى. باۋىرەتى بالاسى حال ۇستىندە جاتقان دا انا بايقۇس قايدان تىنىشتالا السىن، كىرىپ-شىعىپ تاڭ اتقانشا شاكەي اعالارمەن بىرگە كوز ىلمەدى. مۇنداي دا ۋاقىت ەكەش ۋاقىتتا تاسباقا جۇرىسكە ءتۇسىپ، ساراڭ قىيمىلداي ما كىم ءبىلسىن، جارالى جاندى قىيناپ، قاراۋشىلاردى تالىقتىرىپ ءجۇرىپ، مامىردىڭ قىسقا تاڭى ازەر بوزارىپ بەلگى بەردى.
تاڭەرتەڭگىلىك قىزمەتتەرىنە كەلگەن شىيپاگەرلەر العانىڭ ناعاشىسى مەن جەزدەسىن شاقىرىپ، ناۋقاستىڭ جالپى جاعدايىن ءتۇسىندىردى. ول ەكەۋى تىلدەن قىسىلمادى، ۇيتكەنى كۇيىك ءبولىمنىىڭ بەلدى شىيپاگەرىنىڭ ءبىرى سالىمجان اعاي تىلماش بولىپ ورتاعا دانەكەرلىك ىستەدى. العانىڭ ءبىر اياعى تىزەدەن تومەن ىستەن شىعىپتى، دەرەۋ كەسپەسە كۇيىكتەن بولعان جاراقات جوعارى قاراي كەۋلەي بەرەدى ەكەن، ساۋساقتارى دا وقساماعان دارەجە دە ءبۇلىنىپتى، ەكى قولىنىڭ قارىنشالارىنىڭ تەرىلەرى تەسىلىپ، كۇيىپ كەتكەن، ونى نەشە قايتارا قۇرساق، سان تەرىسىن كوشىرىپ جاماۋعا تۋرا كەلەدى ەكەن. ناۋقاسقا جالپى بەتتىك داۋالاۋ الىپ بارۋ ءۇشىن ىلگەرندى-كەيىندى التى دا، جەتى رەت وپەرەتسيا جاساۋ قاجەت كورىنەدى. شىيپاگەرلەر بول تۋرالى داۋالاۋ جوباسىن الىپ شىعىپ كورسەتتى. ولار شاكەي اعا مەن ەرجاندى اقىلداسىپ كورىپ، بۇل جوباعا قوسىلسا دەرەۋ قول قويۋدى تالاپ ەتتى. ەكەۋى ناۋقاس جاعدايىنىڭ اۋىر ەكەنىن ەستىپ ابىرجىپ قالدى. بۇل جاعدايدى ەستسە سارا اپاي قايتەدى دەگەن قورقىنىشتارى جانە بار، دەسەدە ۇلكەن جەرگە داۋالاتۋعا الىپ كەلگەن سوڭ، شيپاگەرلەردىڭ دەگەنىنە قۇلاق اسپاسا بولمايدى، ەكەۋ ارا از كەڭەستەن كەيىن، قايتىپ كەلىپ جالپى جاعدايدى، ناۋقاس پەن سارا اپايعا جايمالاپ جەتكىزدى،«بايقۇس بالامنىڭ جانىن ساقتاي گور»دەپ جاساعانعا سيىنىپ كەلگەن سارا اپاي، ۇلىنىڭ الدىندا بوتاداي بوزداپ، ءومىر مەن ءولىم اراسىندا جاتقان بالاپانىنا رۋحاني سوققى بولمايىن دەدى مە، بەلىن بەكىتىپ قاتايىپ الىپتى:
- بالالار، ءبىز مۇندا شيپا ىزدەپ كەلدىك قوي، العامنىڭ جانى قالسا بولدى، ءبىر اياق، بىرەر ساۋساق دەگەن نە ءتايىرى، تالايلار ءجۇر ەمەس پە، وسى كۇنگەدە زار بولىپ. ءبىز عىلىمعا سەنەيىك، شيپاگەرلەردىڭ دەگەنى بويىنشا ىستەڭدەر،-دەپ بەكىمىن شورت قايىردى. العا دا قينالا جىميىپ:
- ءيا، تاعدىر باسقا سالدى، مەن كوندىم، شەشەم دۇرىس ايتادى، جانىم امان بولسا بولدى، قالعانىنىڭ ءبارى توي، جىيىرما بەس جىل سەرىك بولعان ءبىر اياعىم الدىمەن جۇرە بەرەم دەسە بارسىن،-دەپ قاپ- قارا كوسەۋ بولىپ قالعان اياعىن تامعا ۇرىپ- ۇرىپ قويدى دا، جەزدەسىنە قاراپ ءتىل قاتتى، - ەرەكە اقجولتاي جىگىت ەدىڭ عوي، ءوزىڭ بىلەسىڭ، مىنا كىسىلەر حانزۋشاعا شورقاقتاۋ، ەندىگى جۇمىسقا ءوزىڭ ارالاسىپ، توقتامعا قولىڭدى قويىپ كەل، وسىدان ونداي- بۇنداي بولىپ جاتسام تىكە سەنەن كورەم،- دەدى قالجىڭداپ. جەزدەسى ىشتەي«شىركىن انا مەن بالا ماحابباتى-اي دەشى، اۋىر قايعىدان كوكىرەكتەرى قارس ايىرىلىپ، جۇرەكتەرى قان جىلاپ تۇرسادا ءبىرىن- ءبىرى اياپ، الدارقاتىپ، كوڭىل جاراسىن كوزدەرىنەن سەزدىرمەۋگە تىرىسادى»دەپ ويلاعان دا كوزىنە مولتىلدەپ جاس كەلدى، ىلە-شالا انا مەن بالانىڭ قايسارلىعىنان شابىت الدى ما؟ قايتا قاتايىپ الدى دا، بارىپ وپەراتسياعا قاتىستى قاعازدارعا قول قويدى.
تۇستەن كەيىنگى قىزمەت ۋاقىتى، ءتورت دوگەلەكتى اربانى سۇيرەتكەن مەيىربيكەلەردى  باستاپ كەلگەن سالىمجان شىيپاگەر:
- وي، العا باۋىرىم، قال قالاي؟ ءوزىڭ بىرەر ءسارى بىردەمە تارتىپ العان ادامداي قىزارا ءبورتىپ جاتىرسىڭ عوي، جاعدايىڭ جاقسى ەكەن، ءازىر وپەرەتسياعا كىرەمىز، ءوزىم باسى قاسىندا بولامىن. ىلعي دا ىعاي مەن سىعاي مامان شيپاگەرلەر جۇمىس جۇرگىزەدى، الاڭسىز بول، قولعا كىرگەن تىكەندى سۋىرعانداي عانا جەڭىل وپەرەتسيا عوي،- دەپ تاجىريبەلى شيپاگەر ناۋقاستى رۋحاني جاقتان جەبەي كىردى،« جاقسى ءسوز جارىم ىرس»دەگەندەي، سالىمجان شيپاگەردىڭ بۇل ءسوزى جانى قينالىپ جاتقان العاعا دا، سارا اپايعا دا، شاكەي اعا مەن ەرجانعا دا ۇلكەن مەدەۋ بولىپ، قورقىنىشتان الاقىزىپ، ۇرەي بىيلەگەن كوڭىلدەرى سالدە بولسا ورنىنا ءتۇستى. سالىمجان اعاي ەندى سارا اپايعا بۇرىلىپ:
- اپاي، ءسىز وتە الاڭداپ كەتپەڭىز، مەنىڭ ماماندىعىم كۇيگەن ادامداردى داۋالاۋ، العادان دا اۋىر ناۋقاستاردى ساۋىقتىرىپ شىعارعانبىز، وپەرتسيا ءبولىمى جوعارعى قاباتتا، ءسىز وندا بارىپ اۋىرە بولماي-اق قويىڭىز، وسىندا وتىرىپ دەمالىڭىز، مىنا ەكى اعاسى دا بارماي-اق قويسا بولادى، وپەراتسيا بىراز ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن، اقىرلاسقان سوڭ العانى ءوزىمىز جەتكىزىپ قويامىز، ءتىپتى الاڭداساڭىز بىرەۋى ەرىپ بارسىن، ءبىرى ءسىزدىڭ قاسىڭىزدا بولسىن،- دەپ ەدى. العا شەشەسىنە:
- شەشە سالىمجان اعاي ايتتى عوي، تىكەن سۋىرعانداي عانا جەڭىل وپەرەتسيا دەپ، اعايعا سەنىڭىز، شاكەي اعام ەكەۋىڭىز وسىندا دەمالىڭىزدار، شابارماندىققا ەرجان ءوزى- اق جەتىسەدى، سالىمجان اعانىڭ قاعازىنا ءوزى قول قويدى عوي، بارلىعىنا جاۋاپتى بولىپ ەرىپ بارسىن، مەن شىققان دا شولدەپ شىعاتىن شىعارمىن، بىرەر بوتەلكە سىراسىن دايارلاپ، وپەرەتسيا ەسىگىنەن توسىپ الاتىن بولسىن،- دەپ اياعىن قالجىڭعا اينالدىرىپ اقىرىن باسىن كوتەرىپ دايارلانا باستادى، سارا اپاي:
- ءيا، بالام سەنەم عوي، سەنەم، مىنا سالىمجان بالام تۇرعان دا، مىقتى مامان دوحتىرلار باردا نەسىنە الاڭدايمىن، ءوزىڭ دە الاڭداماي بار، مەن وسىندا جايلانىپ دەمالايىن، اللاعا امانات، سالىمجان اعاڭا امانات، جاراتقان يەم جەڭىلدىگىن بەرسىن،- دەگەن اناسى العانى الىپ شىعا بەرە، تەرىس قاراپ كوزىنىڭ جاسىن جاۋلىعىنىڭ ۇشىمەن سۇرتە بەردى. وپەراتستا ءبولىمىنىڭ ەسىگىنە دەيىن شاكەي اعا مەن ەرجان قاتار ەرىپ باردى. سالدەن سوڭ اپايىنان الاڭداعان شاكەي اعا ارت جاققا قايتتى. سارا اپاي بولسا بالاپانىن جىلان ارباعان جاراتىلىسى ءالجىۋاز، بەيشارا ماما قارلعاشتىڭ كۇيىن كەشتى. باۋىرەت بالاپانىن اراشالاپ قالۋعا امالى تاۋسىلىپ، كوزى جاستى، كوكىرەگى شەرلى انا، قارا تاۋداي اۋىر قاسىرەتتەن ءبىر نەشە كۇننىڭ ىشىندە-اق اق شولمەك بولىپ، جۇدەپ-جاداپ، كورەر كوزگە ءيىنى ءتۇسىپ، شوگىپ كەتكەندەي اسەر بەرەتىن-دى. شاكەي اعا قايتا ورالعاندا جۇرەگىن قورقىنىش پەن قوبالجىۋ اپتەن يەكتەپ، بۋىن-بۋىندارى قۇرىپ تۇسەككە ازەر وتىرعان كەيۋ انانىڭ، قاراشىعى جوعارى تارتىپ، ساۋساقتارى توسەكتىڭ ارقالىعىن ۇستاعان قالپى سىرەسىپ قالىپتى، اپايىنىڭ قول-اياعىن ۋقالاپ، كەڭەسىن ايتا ءجۇرىپ، سىرەسكەن ساۋساقتاردى توسەكتىڭ باسىنان ازەر بوساتىپ الدى.
العانىڭ وپەراتسياسى التى ساعاتقا سوزىلدى، وپەراتستا ءساتتى بولعانىمەن، بەس مۇشەسى ساپ- ساۋ اتپال ازامات، ويلاماعان شىرعالاڭنان قانات قۇيرىعىنان ايىرىلعان بالا قۇستاي ءبىر اياق، بەس ساۋساعى كەسىلىپ  2-دارەجەلى مۇگەدەك بولىىپ اۋىرۋ توسەگىنە قايتا ورالدى. دەسەدە مۇنداعىلار جانى قالعانىنا شۇكىرشىلىك ەتتى. جارىم ايدىڭ ىشىندە جالعاستى ءۇش رەت وپەراتسياعا كىرگەن العا، ومىرىنە قاتەر توندىرگەن كەسەلدەن اقىرىن-اقىرىن ايىعىپ، قيناعان جاراقاتتىڭ بەتى قايتىپ، جانى ازدا بولسا تەرەزە تابا باستادى.
وڭاشا قالعان ءبىر ارەدىكتە جەزدەسىنە ءسانيا تۋرالى سىر اشىپ:
- ەرەكە، مەن وسىلاي كەتكەندە، اۋىل دا جىلاپ قالعان ءبىر قىز بالا بار ەدى، سىزگە بالدىز كەلىن بولام دەپ جۇرگەن. ەندى ويلاسام، سول بالانىڭ اياق باۋىن اعىتىپ قويا بەرسەم بە دەيمىن. مەنىڭ قازىرعى قالىمدى وزىڭ دە بىلەسىڭ، بايتال تۇگىل باس قايعى بولىپ وتىرعان، ونى قانشا قيمايمىن دەگەنىممەن، مىنا تۇرىممەن قالاي باقىتتى ەتە الامىن، وبالىنا قالمايىن دەگەن ويعا كەلدىم. سول بالاعا مەن ايتىپ وتىرسام، سەن مەنىڭ اتىمنان حات جازساڭ،-دەگەن. سوندا جەزدەسى جۇرەگى دە جانى دا جارالى بالدىزىنىڭ مىنا تالعامىنا قالاي جاۋاپ بەرەرىن بىلمەي قينالعان، سودان ءسال ويلانىپ بارىپ:

- قازىر باسقا ەشتەمەنى دە ويلاما، الدىمەن جاقسىراق داۋالان، قازاقتا«ءبىرىنشى بايلىق دەنساۋلىق، ەكىنشى بايلىق اق جاۋلىق، ءۇشىنشى بايلىق ون ساۋلىق»دەگەن ءسوز بار عوي، جاقسىراق داۋالانىپ، ساقايىپ شىقساڭ جالعاستى ءبارى دە تابىلادى. ماحاببات دەگەندە بالانىڭ ويىنى ەمەس قوي، بۇگىن باستاپ، ەرتەڭ تاستاي سالام دەيتىن، ول ەكى جۇرەكتىڭ ويلانا ءجۇرىپ، سوڭعى تۇيگەن بايلامى، ەكى ادامنىڭ ەس تۇيسىگىندە تالاي مارتە ساراپقا ءتۇسىپ جەتكەن شەشىمى، جاۋابىن الداعى كۇن ءوزى بەرەدى. بارلىعىنا دا ۋاقىت تورەشى بولادى، بىتكەنىم وسى ەكەن دەپ قارداي جاسىپ، سالىندىڭدى سۋعا جىبەرمەشى، سوڭعى شەشىمىن سول بالانىڭ وزىنە بەر،-دەپ ءسوزىنىڭ ارتىن مايقانداپ بارىپ جىلى جاۋىپ قويعان.

*                *               *


ون نەشە كۇننەن بەرى قاراي ءسانيا، جەگەنى جەلىم، ىشكەنى ىرىڭ بولىپ، كۇندىز كۇلكىدەن، تۇندە ۇيقىدان قالىپ، قاتتى جۇدەپ كەتتى. بايقۇس بالا بولماسا العانىڭ قازىرعى جاعدايىنان ەشقانداي حابار الا المادى. العا توككە سوعىلعان كۇنى، ءوزى ءبىر جەتىلىك ءتۇنگى كەزەكشىلىكتەن اۋىسىپ دەمالىستا ەدى. العانىڭ اۋىر شىرعالاڭعا ۇشىراپ ءۇرىمجىگە جوتكەلىپ كەتكەنىن ەرتەسى ءبىراق ەستىگەن. بۇل، سومدىق حاباردى ەستىگەن كەزدە توبەسىنەن ءجاي تۇسكەندەي كۇي كەشىپ، كوزى شۇبارتىپ، باسى اينالىپ قۇلاپ قالۋعا ءداس قالعان. سۇيرەتىلىپ بولىمىنە ازەر جەتىپ، كوز جاسىن كول ەتىپ، اعىل-تەگىل جىلاعان، سودان بەرى اقىل-ەسى كىرەسەلى-شىعاسالى ادامداي سەندەلىپ ازەر كەلگەن، «ارتىنان ىزدەپ بارسام قايتەدى؟» دەگەن وي كەلدى باسىنا؛ ال وعان قازىر ءوز باسى وڭ اياعىمەن اتتار بوساعا عا ءالى بەيتانىس، بولاشاق ەنەسىنە ەمىرەنتىپ ماڭدايىنان سۇيگىزىپ، ۇكى تاعىلا قويماعان، ەن-تاڭباسىز كەلىن. ەندەشە كىنەشكەسىز كەلىننىڭ جىگىتىنە سالىپ- ۇرىپ بارىپ، بۇرىن جۇزدەسپەگەن ەنەنىڭ قاسىنان تابىلۋى دا بەتى اشىلماعان قىز بالا ءۇشىن وڭايعا سوعىپ تۇرعانى جٷق. ‹ولىمنەن ۇيات كۇشتى› دەگەندەي، قازاق كەلىندەرى ىقىلىم زاماننان بەرى قۇدايىنداي سىيلايتىن ەنەنىڭ الدىنا قالاي بارماق، ەندى ءبىر ويدان ءولىم مەن ءومىر ورتاسىندا ارىپ-تالاسىپ جاتقان، ماڭگى بىرگە بولامىز دەپ سەرت بايلاسقان جىگىتى ءۇشىن،  ءدال قازىر ۇياتتى قايىرا تۇرماسا، جامان ايتپاي جاقسى جوق، سۇيگەن ازاماتىن ەڭ سوڭعى رەت ءبىر كورە الماي قالۋىدا مۇمكىن. وندا ادامگەرشىلىك الدىندا ايىپتى بولىپ، ماڭگىلىك ءوكىنىش ارقالاپ قالماي ما؟ مىنە وسىنداي ەكى ايىرىق ويدىڭ تۇيىلىسندە  اڭكى-تاڭكى بولىپ جانى قينالعان شەرلى قىزدىڭ اقىرى سوڭعى ويى تارازى تارتا بەردى دە، تاۋەكەل دەپ ءۇرىمجىگە جول الۋعا بەكىندى. دەسەدە جالعىز قالاي باراىپ، قالاي كەزىگەم دەگەن تارتىنشاق ءبىر وي مازاسىن الا بەرگەن. جولى بولعان دا كەشكى اۆتوكولىككە شىقان دا العانىڭ اۋداندىق ۇكىمەتە ىستەيتىن ەكىنشى اپەكەسى گۇلماندى كورىپ قۋانىپ كەتتى، ءسانيا بۇرىن بەتبە- بەت جۇزدەسپەسە دە، سىرتاي العانىڭ اپەكەسى ەكەنىن بىلەتىن، گۇلمان دا ءسانيانىڭ باۋىرىمەن ءسوز بايلاسىپ جۇرگەنىن ەستىگەن. ءسانيا تارتىنا كەلىپ امانداستى، ەكى جولاۋشى دا ءبىر عانا ماقساتپەن كولىككە شىققاندارىن ىشتەرىنەن ءبىلەدى. قازاق«بىرگە تۋعان بىرگە ولەدى»دەيدى عوي، گۇلمان دا ءبىر انانىڭ قۇرساعىنان جارىپ شىققان، ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا، تاي- قۇلىنداي بىرگە وسكەن باۋىرىن قاراۋ ءۇشىن ەكى جاسار بالاسىن ەنەسىنە تاستاپ كولىككە شىقانى وسى ەدى، ەكى مۇڭلى جۇرەك تەز تابىسىپ، مۇڭداسىپ، سىرلاسىپ كەتتى دە، ءبىر-بىرىنە سەرىك بولىپ جولعا شىقتى.
گۇلمان مەن ءسانيا بانىيسانىڭ ەسىگىنەن كىرىپ كەلگەندە، جارالى جىگىتتىڭ جۇرەگى ءدىر ەتتى، گۇلمان توسەك تارتىپ جاتقان باۋىرىمەن جىلاپ كورىستى، ونان سوڭ اناسىن قۇشاقتاپ امانداستى. سارا اپاي بوساعا دا تۇرىپ قالعان ءسانيانى وسىنداعى اۋىرىۋ قاراپ جۇرگەن جانداردىڭ ءبىرى بولار دەپ جايىن عانا ەسەندەستى. ەرجان بولسا اۋداندىق شىيپاحانادان كورىپ جۇرگەن بويجەتكەننىڭ بولاشاق كەلىن ەكەنىن سەزە قويدى دا، دەرەۋ ورنىنان تۇرىپ، تارتىنىپ تۇرعان ءسانياعا« كەلە قوي»دەدى دە توسەكتىڭ جانىنداعى ورىندىقتى وعان قاراي سىرعىتىپ بەيىمدەپ قويدى. مۇنداعىلارمەن تارتىنا تۇرىپ، ەرنىن جىبىرلاتىپ عانا امان-سالەم جاساعان ءسانيا، اقىرىن كەلىپ العانىڭ قولىن الدى، كوزدەرى بوتالاي قالعان ەكى عاشىق جۇرەك ءبىر-ءبىرىنىڭ كوڭىل كۇيىن ايتقىزباي-اق كوزدەرىنەن وقىپ جاتىر. ءسانيانىڭ كوزى« جانىم، ارىسىم، جاعدايىڭ قالاي، قينالدىڭ- اۋ» دەيدى، العانىڭ كوزى« اياۋلى قارىلعاشىم- اۋ، ۇشىپ جەتتىڭ بە؟ قايعىرىپ، قينالماشى، ءتاۋىر بولىپ قالدىم»دەيدى. مىنە مىناۋ كورىنىس اباي اتامىزدىڭ «عاشىقتىڭ ءتىلى ءتىلسىز ءتىل، كوزبەن كوردە ىشتەن ءبىل »دەگەن جىر جولدارىمەن  ۇندەسىپ جاتقانداي ەدى.
ەرەكشە جاعداي استىندا ءالى اشىققا شىعا قويماعان قۇپىيالىق اشىلدى، اتتىڭ جالى، تۇيەنىڭ قومىندا سارا اپاي ءسانيانىڭ ماڭدايىنان يىسكەپ، باۋىرىنا باسىپ، «قارعام، بالام» دەپ ەمىرەندى. ءسۇيتىپ گۇلمان مەن ءسانيا كەلگەلى العانىڭ دا ، سارا اپايدىڭ دا كوڭىلى كوتەرىلىپ، سەرپىلىپ قالعانداي بولدى. وتكەن كۇندەرى تارىعىپ جۇرگەن، سارا اپايدىڭ جٷگى جەڭىلدەپ، قولعاناتقا جارىپ قالدى. ەكەۋىمەن اقىل قوسا كەلە، سىرتتان كۇندىك ماي اقىسى ارزانداۋ ءبىر جاتاقتى ايلىق اقىسىن تولەپ جالعا الىپ، ارتىق-اۋىس دۇنيەلەرىن سوندا قويدى، وزدەرى تۇندە كەزەكتەسىپ دەمالدى. ءتۇنگى ۇيقى تىنىش بولماعان دا ادامدى شارشاتىپ، جۇيكەنى توزدىرىپ جىبەرەدى عوي. سارا اپايدىڭ ءتۇنگى ۇيقىسى تىنىشتالعالى جانى جاي تاۋىپ، بەتىنە قان جۇگىرىپ، وڭىنە كەلە قالدى. اسىرەسە ءسانىيانىڭ كەلۋى مۇنداعىلارعا ۇلكەن جەڭىلدىك اكەلدى، اۋىلدا شىيپاحانادا بىرقانشا جىل قىزمەت ىستەگەن ول اۋىرۋ ادامنىڭ قىر-سىرىمەن ابدەن قانىق ەدى، قول-اياعى دا جەڭىل، ەپتى بولاتۇعىن. ۇزاق كۇن سارتاپ بولىپ، شالقالاپ جاتقان ادامنىڭ جامباسى تەسىلىپ كەتەدى، وسى جاعىنان قاۋىپتەنىپ، جيى- جيى العانى ارلى - بەرلى اۋناتىپ، ەكى جاعىنا كەزەك قىرىنداتىپ جاتقىزىپ، بەتى-قولىن دىم ورامالمەن ءسۇرتىپ استى-ءۇستىن جايلاپ سالىپ تۇردى، ءتىپتى ۇلكەن كىشى دارەتىنە دەيىن استىنان الىپ قۇراق ۇشتى. العا ءسانيانىڭ مىناۋ پىيعىلىنان-اق، ونىڭ شىنايى مولدىر سەزىمىن، اينىماس سەرتىن تانىپ جەتتى. وسىدان كەيىنگى ەكى ايدا العاعا ۇلكەندى- كىشىلى بەس رەت وپەراتسيا جاسالدى. قانشا جەڭىل بولدى دەگەن كۇندە دە، ەتىڭنەن ەت كەسىپ، ەكىنشى ءبىر جەرىڭە اپارىپ جاماۋ دەگەن وڭاي ما؟ ادەتتە قولىڭا تىكەن كىرسە قايتەر ەدىڭ. سانىنان، قۇرساعىنان الدە نەشە رەت تەرى كوشىرىپ، بىلەك قارىنشالارىنا، قولىنىڭ سىرتىنا جامادى. ءبىراق العا وسىنىڭ بارىنە ءتوزدى، ءتىسىن- تىسىنە باسىپ قايرات كورسەتتى.
مىنە وسىدان كەيىن ول اۋىرۋ ازابىنان ءسال دە بولسا جەڭىلدەپ، قاراۋشىلاردا ءبىراز سەرگي قالعان كەز. ۋاقىتتىڭ سىرلى ساۋساعى جۇمانىڭ تۇنگى بوياۋىن سىرىپ تاستاپ، سەنبىلىك تىرلىكتىڭ بەت پەردەسىن اشا باستاعان شاقتا العانىڭ جەزدەسى ەرجاننىڭ اپەكەسى مەن جەڭگەسى ءتۇنگى اۆتوكولىكپەن ارناۋلى العانىڭ كوڭىلىن سۇراپ كەلە قالدى. «كوڭىل سۇراعان كوڭىلگە جاقسى»دەمەكشى اۋىلدىڭ اق ءدامىن داستارقاندارىنا ءتۇيىپ، اق تىلەكتەرىن ارقالاپ كەلگەن ەكەۋ مۇنداعىلاردى ونان سايىن كوڭىلدەندىرىپ، جاندارىنا جاز ورناتقانداي بولدى. ءدال بۇگىن تابىيعاتتا اسا ءبىر دارقاندىعى ۇستاپ، اسپانداعى التىن كۇن دالا ءتوسىن شۇلەن شۇعىلاسىمەن ايمالاي كوتەرتىلىپ، مەيىرىن تۇگىپ، پەيىلىن بەرگەن ايتا قالسىن كۇن ەدى. اۋىلدان كەلگەندەر مۇنداعىلارمەن قۇشاقتاسىپ كورىسىپ، امان-سالەم جاساسقان سوڭ، اۋىرۋ بولمەسىندە  اۋىل ءدامىن ورتالارىنا ءجايىپ، شۇيىركەلەسە وتىرىپ ورازالارىن اشتى. العانىڭ اسپا ۇكىلى اياقتاعان سوڭ، بارلىعى ونى ارباعا وتىرعىزىپ شيپاحانا ماڭىنداعى باقشاعا بارىپ سەيىلدەدى. بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپ ەستەلىك قالدىردى. تۇستە ەرجاننىڭ اپەكە-جەڭگەسى قاسىنداعىلاردى قوياردا-قويماي ءجۇرىپ اسحاناعا اپارىپ قوناق قىلدى. ونان سوڭ بىرگە اۋىرۋ بولمەسىنە كەلىپ، سارا اپايدى ورتالارىنا الىپ ويدان- قىردان وراعىتىپ اڭگىمە دۇكەنىن قۇردى. كەش باتا ەكەۋى قىزمەت جاعدايىمەن، كەشكى اۆتوكولىككە وتىرىپ اۋىلعا قايتادى بولىپ قوزعالدى. ولاردى قاقپاعا دەيىن شىعارىپ تاستاپ، كەرى قايتقان سارا اپايلار اۋىرۋ بولمەسىنە كەلگەن سوڭ، كولمان مەن ءسانيا جاتاققا بارىپ كەشكى تاماققا دايارلىق كورمەكشى بولىپ كەتتى دە، العا اناسىمەن وڭاشا قالدى. سارا اپاي بۇگىن ەرەكشە كوڭىلدى ەدى، وزىنەن- ءوزى تەبىرەنىپ، جامالىنان ءبىر ءتۇرلى ريزاشىلىقتىڭ رايى ويناپ، جانارى بال - بۇل جانادى. انا جۇزىندەگى جىلىلىقتى بايقاپ جاتقان العا:
- شەشە، بۇگىن قاتتى كوڭىلدىسىز عوي، اۋىلدان كەلگەن قۇداعي، قۇداشالاىڭىزعا رازى بولىپ قالعانسىز-اۋ شاماسى،-دەپ ەدى، سارا اپاي تەبىرەنىسىن باسا الماي:
- ول جاعى دا جوق ەمەس، سونىمەن بىرگە ءسانيا بالامنىڭ بۇگىنگى ءبىر ءىسى انالىق كوڭىلىمدى جىبىتىپ، تارتىلعان ومىراۋىمدى ءيتتى عوي،-دەي كەلىپ العانىڭ وڭ قولىن كوكىرەگەىنە باسىپ، مەيىرلەنە قارادى. العادا تەبىرەنە:
- شەشە، سول قۇرلى ءسانيا سىزگە تاعى نەسىمەن جاعا قالدى،-دەپ ەدى، سارا اپاي:
- بالام، مىنا بالا بىزگە تاڭىرءوزى سىيعا تارتقان، باعىمىزعا بىتكەن بالا ەكەن، ادام تانىيتىنىم راس بولسا قاتە كەتپەسپىن. باعانا باقشادا سۋرەتكە ءتۇسىپ جۇرگەندە اقىرىن قولىمنان تارتىپ « اپا، ەكەۋىمىز وڭاشا ءبىر ءتۇسىپ الايىقشى» دەگەندە جۇرەگىم جارىلا قۋانبادىم با، بايقۇس بالا اشەيىن بىزگە پەيىلىن بەرىپ، ءۇيىرىلىپ تۇر انشەيىن. وسىدان امان- ەسەن شىعىپ، بوساعامىزدى اتتاسا، قۇداي عۇمىر بەرىپ الدىمدا جۇرسە الاقانىما سالىپ، ەركەلەتىپ وتىرارمىن قارعامدى،- دەپ ءسال وتىرپ بارىپ، - بالام ، ساعان ايتارىم امان بولساڭ مىنا بالانى جىلاتپا، قادىرىنە جەت،-دەگەن. العادا انا الدىندا ىنتا-شىنتاسىمەن:

-يا، شەشە، الاڭسىز بولىڭىز! انالىق اق تىلەگڭىزدى جەردە قالدىرماسپىن. وسىدان بويىمدا جانىم بولادى ەكەن، بالاڭىزدى جىلاتپاي. قالعان تىرلىگىمدە ونىمەن تاتۋ-ءتاتتى ءوتىپ، جاقسىلىعىن اقتايمىن، باقىتتى ەتەمىن،-دەپ سەرت بەردى.


*                    *                     *


تاڭعى مەزگىل، شيپاحانانىڭ اۋلاسىنداعى شاعىن باقشالىقتا ەكى جاس سەيىلدەپ ءجۇر، ءبىرى اربا دا، ەندى بىرى اربانى باياۋ يتەرىپ كەلەدى. اربداعى العا دا، قاسىنداعى ءسانيا، ەكەۋى دە جۇزدەرى بال-بۇل جانادى، العانى اۋىرۋ توسەگىنەن تۇردى دەيتىندەي ەمەس، تىم سەرگەك، جۇزىنەن نۇر تامادى. ءسانيا ونى شىتتاي كىيىندىرىپ، ساقال مۇرتىن ءوزى باسىپ بەرگەن. بۇلار شيپاحانادان شىقانىنا ەكى كۇن بولدى. ەندىگى شارۋالارى العاعا زاكەز بەرىپ جاساتقان جاساندى اياقتى توسىپ ءجۇر. ەرتەڭ قولعا تيەتىن كۇنى. جاساندى اياققا قاراماي-اق جۇرە بەرۋگە دە بولار ەدى، وعان العا ۇناماعان:« بۇساعانى ءوز اياعىمەن اتتاپ كىرەيىن، تۋعان-تۋىسقاندارىم قۋانىپ قالسىن»دەپ تۇرىپ العان سوڭ، ەركىنە كونىپ، جاساندى اياقتى توسىپ قالعان. قازان ايىنىڭ العاشقى تاڭى وتكەن جىلداعىداي سۇستانىپ، تۇنەرمەي، جايما شۇاق جادىراپ اتتى، اسپان شايداي اشىق. شىعىستان باياۋ كوتەرىلگەن كۇن انا باقشاداعى جاپىراعى سىيرەي باستاعان ءتۇرلى جەمىس اعاشتارىنىڭ  ۇشار باسىنان باستاپ تومەن قاراي، التىن رەڭدى قىل قالامىمەن اق سارى بوياۋىن شاشىپ كەلەدى. سان-قيلى اۋەنمەن قۇيقىلجىتا انگە باسقان سامارجاق قۇستاردىڭ جاعىمدى ءۇنى جانىڭدى جادىراتىپ، جۇرەك قىلىن تەربەيدى. باقشانىڭ تۇپ-تۇنىق تاڭعى اۋاسى، ماپ-مايدا سالقىن سامالى قۇشاعىنداعى ەكەۋدى سەرپىلتىپ، سەرگىتىپ جىبەرگەن. اربادا وتىرعان العا اقىرىن ارتىنا بۇرىلا ءبىر قاراپ قويىپ:
- جانىم ءسانيا، سەن بىلەسىڭ بە؟ شىبىن جانىم شىرقىراپ، قينالعان كەزدە مىناۋ جارىق دۇنيەدەن ءتۇڭىلىپ، تەزىرەك ءولىپ كەتسەم ەكەن دەپ تىلەگەم، مىناۋ تىرلىكتى تارىك ەتكىم كەلدى. ەندىگى قالعان جارىمجان بولىپ وتەتىن ءومىردىڭ ءتۇك قىزىعى قالماعانداي، سەندە ەندى مىنا مەندەي مۇگەدەك سورلىنى بويىنا توعىتپاي، قولىمنان ۇشىپ كەتەتىندەي بولىپ سەزىلدىڭ،-دەپ بارىپ ۇنسىز قالىپ ەدى،ءسانيا:
- اقىماق سول، ءيا، سودان قالاي ولمەي قالدىڭ؟-دەپ جىميدى، العا ارىعا ءسوزىن جالعاپ:
-ءبىراق، كەلە-كەلە، بۇل ويىمنان قايتتىم، بۇل ويدان قايتارعان قانداي قۇدىرەت ەكەنىن بىلەسىڭ بە؟.
- ءيا، قانداي قۇدىرەت؟
- سۇيىسپەنشىلىك، وسى سۇيىسپەنشىلىك، مەنى اجالدان الىپ قالدى. مىناۋ قوعامداعى جانى جايساڭ ادامداردىڭ اق تىلەگى، انامنىڭ مەيىرلى جۇرەگى، تۋىس- تۋعاندار مەن اعا- باۋىردىڭ ىستىق ىقىلاسى، اۋىلداستاردىڭ مەيىر-شاپاعاتى، سەنىڭ مولدىر ماحابباتىڭ ماعان ءومىردىڭ سونداي ماعانالى ەكەنىن قايتا باستان ءتۇسىندىردى. اجال اۋزىنا بارىپ قايتقان ادام ءتىپتى دە شىنداپ اڭعاراتىن شىعار، ماعان ءومىر وسىسىمەن قىمبات، جارق دۇنيە وسىسىمەن ءتاتتى سەزىلدى،-دەپ تەبىرەنە ەڭسەسىن كوتەرىپ، كوزىنەن ۇشىقىن اتىپ، ءسانياعا مەيىرلەنە قارادى. ءسانيادا تولقىپ كەلەدى ەكەن، العا عا سۇيىنگەن، ريزا پەيىلمەن:

- سونى بىلسەڭ بولدى، قينالعان كەزىڭدە، تار ويلاعان دا شىعارسىڭ. ول كۇندەر ءوتتى-كەتتى، ەندى الداعى كۇنگە ۇمىتپەن قارا، قارا ورمانداي حالقىم امان بولسىن دەپ تىلە، اينالايىن سولار عوي، قىينالعاندا قاسىمىزدان تابىلىپ، جىلىۋ جىيناپ، «الاشتىڭ ازاماتى ەدى، جانى امان قالسا ەكەن»دەپ مەيىر باعىشتاپ، ەكونوميكالىق جاقتان سۇيەنىش بولعان. اۋەلى سول اۋىلداعى ەل-جۇرتىڭ ءۇشىن بەلىڭدى بەكىنىپ، تىلەگىنەن شىعۋ ءۇشىن تىرىس. مىنە، مەن، ماڭگى وزىڭمەن بىرگەمىن، جۇرسەڭ سىڭار اياعىڭ، سۇرىنسەڭ سۇيەنەر تاياعىڭ بولۋعا سەرت ەتەمىن. ەندى قالعان ءومىر جولىنىڭ ىستىق-سۋىعىن، اششى-تۇششىسىن، قايعىسى مەن قۋانىشىن ءبار-ءبارىن دە وزىڭمەن بىرگە كورەمىن،-دەپ العاعا كۇش-جىگەر بەرە  كوڭىلدەگى شىنايى سەزىمىن، كوپتەن بەرگى كوكەيىنە تۇيگەن توق ەتەر بايلامىن تۇگەلدەي جايىپ سالدى. العا مىناۋ ىستىق ىقىلاسقا تولى اياۋلى سۇيگەن قىزىنىڭ مىزعىماس يراداسىنا، اينىماس سەرتىنە، تۇپ-تۇنىق مولدىر ماحابباتىنا ەلجىرەپ، ەزىلىپ كەتتى، كوزىنە ەرىكسىز ىستىق جاس كەلدى.


*                   *                    *


العا اۋىلعا قايتىپ كەلگەنىنە دە ءبىر قانشا كۇن بولعان، ءوزى اسكەري ساپتان قايتقان جىلى اكەسى قانباسم سەبەبىنەن، ءبىر اياق، ءبىر قولىنان جان كەتىپ قاتتى جىعىلىپ، قايتا-قايتا اۋىرعىشتاي بەرگەن سوڭ، شيپاحاناعا جاقىن وتىرماقشى بولىپ، اۋىلدان قالاعا كوشىپ كەلگەن بولاتۇعۇن. مىنە، ەندى ول، از بولعانداي بۇل شاڭىراققا ەندى ءبىر مۇگەدەك كەلىپ قوسىلدى. ءبىر ۇيدە ەكى كوتەرەم ءبىرىنىڭ بەتىنە ءبىرى قاراپ، دايىن استىڭ يەسى بولىپ وتىرعاننان اسقان قورلىق جوق ەكەن. باۋىرلارى ءالى جاس، ارتى مەكتەپتە وقۋشى. اۋىرتپالىق تاعى دا سارا اپايعا كەلىپ ءتۇستى. مىناۋ سۇركەيلى كورىنىس، سۇرەڭسىز تىرلىك العانىڭ جۇرەگىنە قانجارداي قادالدى. سودان:« قوي، مەن ءبۇيتىپ ومالىپ وتىرا بەرمەيىن، انام بايقۇستىڭ بۇرىنعى سارى ۋايىمىدا از بولىپ وتىرعان جوق، وتقا ماي قۇيعانداي، قايعى ۇستىنە قايعى جاماي بەرمەيىن، تىڭ تىرشىلىك باستاپ، ءوز شامام كەلەتىن قارەكەت ىستەيىن»دەپ ويلادى. وسى ويدىڭ جەتەگىندە مىڭ ويلانىپ، ءجۇز تولعانعان دا ويىنىڭ تىياناعى اينالىپ كەلىپ«سەميا ەلەكتر جابدىقتارىن رەمونتتايتىن شاعىن دۇكەن اشسام، ازىر زامان دامىپ، حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقساردى. ەلەكترلى سەميالىق جابدىقتاردى پايدالاناتىن وتباسى كوبەيدى، دۇنيە بولعان سوڭ بۇزىلماي تۇرمايدى، بۇل كاسىپكە حالىقتىڭ قاجەتى ءتۇسىپ تۇرادى»دەگەنگە تياناقتادى دا ، ويىن ءسانياعا ايتىپ ەدى، ءسانيا ايتقان جەردەن:« دۇرىس ەكەن، ۇيدە ۇنەمى ومالىپ وتىرا بەرگەن ادام، سارى ۋايىمعا سالىنپ، جۇيكەسى جۇقارىپ، قاراداي توزا بەرەدى.  وناندا ءوزىڭ قىزىققان بەلگىلى ءبىر جۇمىستى ەرمەك ەتىپ، قوعاممەن، ەل-جۇرتپەن ارالاسىپ، ءجۇرىپ-تۇرعان دەنساۋلىققا الدە قايدا پايدالى» دەپ قولداي كەتتى. مىنا لەبىز العانى قامشىلاي ءتۇسىپ، بەلىن بەكىتتى. سودان ەڭ الدىمەن قولعا العان جۇمىسى، جالعان اياقپەن جاتتىق جۇرۋگە جاتتىعۋ بولدى. قانشا عىلمي جاسالدى دەگەن كۇندە دە، تابىيعاتىڭدا  جوق، ءوز دەنەڭمەن بىرگە بىتپەگەن، نەشە كىيلو اۋىر بوگدە دۇنيەنى كىيىپ الىپ، ەركىن ءجۇرىپ- تۇرۋ العاشتا وڭاي بولمادى. كوپ ءجۇرىپ ماشىق جاساۋعا تۋرا كەلدى. اۋلادا قارا تەرگە مالشىنىپ، ءبىر جىعىلىپ ءبىر تۇرىپ، تىنباي ماشىق جاساپ، ون نەشە كۇندە اقىرى جالعان اياق پەن ەركىن جۇرەتىن بولىپ، جالعان اياق العاعا، العا جالعان اياققا كوندىگە باستادى. جوسپارعا العان ماقساتىنىڭ ءبىرىنشى باسقىشىن ءساتتى اقىرلاستىرعان العا، ەندى سىرتقا شىعىپ، بازار ارالاپ، دۇكەن اشاتىن ىلايىقتى ورىن قاراستردى. ەكى كۇن ءجۇرىپ، اقىرى قالانىڭ باتىسىن الا سالىنعان، باعاسى دا ىلايىقتى، شاعىن ءبىر اۋىزدى ۇيدى مايعا الىپ، جۇمىسىن باستاپتا كەتتى. «سەميا ەلەكتىر جابدىقتارىن رەمونتتاۋ دۇكەنى» دەگەن ماڭدايشالىقتى كورىپ قالعان جاقىن ماڭداعى ءبىرەن- ساران قاريدارلار كەلە باستادى. العانىڭ العاش قابىلداعان سەميا جابدىعى تاماق ىستەيتىن وت وشاققا پايدالاناتىن جەل كورىك بولدى. بۇل كۇندەلىك تۇرمىستا كوپ ىستەتىلەدى دە،  باسقا سەميالىق جابدىقتارعا قاراعاندا، كوبىنەسە ماگانيت ءورىسىن قالىپتاستىرىپ، قالاقشانى ايلاندىرۋعا ىستەتىلەتىن سىم ورامى كۇيىپ كەتۋ سالىستىرماسى جوعارى بولادى. ونى جوندەۋ ءۇشىن بۇرىنعى سىم ورامىن الىپ تاستاپ، ينەدەي تىشكە مىس سىمدى قايتادان وراپ شىعىۋعا تۋرا كەلەدى دە، وتە ەپتىلىكتى، جىڭىشكەلىكتى تەكىنيكانى قاجەت ەتەتىن جۇمىس. بۇل بەس ساۋساعى ءتۇرلى دارەجەدە زاقىمدالعان العا ءۇشىن وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. دەنە مۇشەسى ساۋ كاسىپتىك ادام ەكى ساعاتتا بىتىرەتىن جۇمىستى ەكى كۇندە ازەر ىستەپ بۇلدى. ءبىراق، العا العاش كەلگەن قاريدارلارىن ۇركىتىپ الماۋ ءۇشىن، رومانتاتۋعا اكەلگەن جەل كورىكتەردى قابىلداپ الىپ، تاۋلىك جالعاپ جۇمىس ىستەدى. العاشتا ەبى كەلمەي كوپ قينالسادا، اقىرىن-اقىرىن ىڭعايىن تاۋىپ، اياقپەن اينالدىراتىن قوندىرعى تاپقىرلاپ، سىم ورايتىن تاياقشانى سونىڭ باسىنا ورناتىپ، ساۋ قولىمەن مىس سىمدى ىسپالاپ وراۋ ارقىل، جۇمىس ونىمدىلىگىن جەدەلدەتە ءتۇستى. ول جوندەگەن جەل كورىكتىڭ ساپاسىنا قاريدارلارى رازى بولىپ، راقىمەتىن ايتىپ الىپ قايتىپ جاتتى. بىرتىندەپ ءار ءتۇرلى ەلەكتىر جابدىقتارىن جوندەتەتىندەر دە كوبەيە باستادى. جالعىز ءوزى جەتىسپەۋگە اينالعان سوڭ، وقۋ ءبىتىرىپ كەلىپ، كاسىپ كۇتىپ جۇرگەن ەكى جاستى شاكىرتىككە قابىلداپ، ۇيرەتە ءجۇرىپ جۇمىسىن ىلگەرى ءجۇرگىزدى. جۇمىسقا اينالعان سوڭ، بۇرىنعى جابىرقاۋ كويدەن ارىلىپ، سەرپىلىپ، سەرگىپ، الدىنان ءبىر ءۇمىت ۇشقىنى قولىن بۇلعاپ، كەل-كەل دەپ شاقىرا بەردى. ءبىر جىلدا شاكىرتەرىنىڭ ەڭبەك اقىسىن شىعارىپ تاستاعاندا تازا كىرىسىنىڭ ءوزى ون مىڭنان اسا جىعىلادى. وسى جىلى ونى قىزمەت ورنى ءتىيىستى تۇرمىس قاراجاتىن بەرىپ تۇراتىن بولىپ « اۋىرۋ سەبەبىنەن » دەمالىسقا شىعارادى. ءبىراق، العا دەمالىپ جاتۋدى قالامادى، باستاعان كاسىبىنەن ءۇمىت ۇشقىنىن كوردى. « ەڭبەگىڭ قاتتى بولسا، تاتقانىڭ تاتتى بولادى»دەگەن بابا تاعىلىمىنىڭ شىندىعىنا كوزىن جەتكىزدى. ەندى ول جاڭادان ورتا مەكتەپ بىتىرگەن ءىنىسىن قاسىنا الىپ، كاسىپ كولەمىن كەڭەيتىپ، رومونت پەن تيجاراتتى ۇشتاستىرىپ، دۇكەنىن ۇلكەيتىپ. ۇرىمجىدەن شاعىن سەميالىق ەلەكتر جابدىقتارىن كىرگىزەدى. اعايىندى ەكەۋىنىڭ، قىزمەت وتەۋ ساپاسى جاقسى، پوزەتسياسى قىزعىن بولعاندىقتان، قاريدارلارى كۇننەن كۇنگە كوبەيدى، اۋىلداعى ەگىنشى-مالشى قاۋىمى، ارناۋلى اعايىندىلاردىڭ دۇكەنىن ىزدەپ كەلىپ قاجەتىن تاباتىن بولدى. بۇعان سەبەپ؛ بىرىنشىدەن بۇلارعا كەلسە تىلدەن قىسىلمايدى، ەكىنشىدەن كورپەسىنە قاراي كوسىلىپ، شاما-شارقىنا قاراي جاۋىرىنى كوتەرەتىن، ىلايىقتى باعاداعى سەميالىق ەلەكتىر جابدىعى بۇلاردان تابىلىپ تۇردى. سەگىز ديومدىق، ون ديومدىق، ون ەكى ديومدىق رەڭسىز تەلەۆزور اۋىلداعى ادامداردىڭ تالابىنا ءدال ۇيلەستى. بىرىنەن ءبىرى قۇلاقتانىپ، جاڭعىرىعىپ تۇكپىر- تۇكپىرگە تارالىپ جاتتى.
- وي، كورشى، تلەۆيزورلارىڭ قۇتتى بولسىن، قاشان الدىڭدار؟
- جاقىندا عانا قالادان اكەلدىك، العا، ارىس دەگەن ەكى اعايىندى جىگىتتىڭ دۇكەنىنەن ساتىپ الدىق.
- باعاسى قانداي ەكەن؟
- وي ، باعاسى مىنا ءبىز سىياقتى قوڭىر قالتا اۋىل ادامدارىنا ىلايق ەكەن. بالالار تەلەۆيزور الساق دەپ قىڭقىلداعالى كوپ بولعان. بىلتىردان بەرى قالاداعى ۇلكەن دۇكەندەرگە نەشە قايتارا باردىم، بارلىعى جوعارى سورتتى، ۇلكەن ديومداعى دۇنيە، باعاسى كۇيىپ تۇر. دامە بار، دارمەن جوق بولىپ قايتىپ جۇرەتىنمىن. قايسى كۇنى، جوق قاراپ ءجۇرىپ، قاس قارايىپ كەتكەن سوڭ اقتاستاعى قۇدانىڭ ۇيىنە قۇداي قوناق بولىپ تۇسە قالدىم. قۇدام بالا-شاعالارىمەن بىرگە ءدال وسىنداي تەلەۋيزورعا تەلمىرىپ وتىر ەكەن، ءزارۋ دۇنيە بولعان سوڭ قايدان العانىن سۇراي كەتتەم.  ولار بىزدەن كورى قالاعا ءبىر تابان جاقىن ەل عوي. قۇدام كوڭىلدەنە وتىرىپ قايدان العانىن ايتىپ، دۇكەن قوجايىنىن ماقتاي جونەلدى: «وزىڭدە بىلەسىڭ، قاراشىلىكتە ماقان دەگەن شياۋجاڭ بولۋشى ەدى عوي، سول كىسىنىڭ بىلتىر توككە ءتۇسىپ، جارالاندى دەيتىن العا دەگەن ۇلى بار، سول جىگىت قالادان دۇكەن اشىپ الىپتى. مىڭ بولعىر بالانىڭ قايسارلىعىنا تاڭ قالىپ، ىسكەرلىگىنە قول قويماي تۇرا المايسىڭ. ءاي... باسقا بىرەۋ بولسا دومالانىپ جاتىپ قالار ەدى، قۇداي-اۋ بەس مۇشەسى ساۋ ادام ىستەي المايتىن ۇلكەن جۇمىس ءجۇرگىزىپ جاتىپتى. سول بالادان الدىق، باعاسى دا ىلايىقتى انشەيىن. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ەلى بىرنەن –ءبىرى كورىپ الىپ جاتىر، نەگىزىنەن اۋدانداپ قالدى »دەپ ءدان رايزا بولىپ وتىر ەكەن. ەرتەسى قۇدانىڭ اۋىلىنان شىقتىم دا سول العانىڭ دۇكەنىن تاۋىپ، وسىنى كوتەرىپ كەلگەنمىن، بالالاردا ارقا-جارقا بولىپ جىرعاپ قالعانى.
- سوندا، ساپاسى قانداي ەكەن؟
- ساپاسىن بىلمەدىم، ءبىراق، الگى العا دەگەن بالا« ساپاسىنا كەپىلدىك ەتەمىز، ءبىر جىلعا دەيىن كىنارات شىقسا، جاڭاسىنا الماستىرىپ بەرەمىز، ءۇش جىلعا دەيىن ماسەلە بايقالسا، تەگىن روماتتاپ بەرەمىز» دەپ قولىنان قاعاز بەرىپ قويابەردى. باسقاسىنان بۇرىن ادام پەيىلدەرىنە رازى بولادى ەكەن.
- وي، شىركىن دەگەن، جارايتىن ازاماتتار ەكەن، باسە بىزدەندە وسىنداي ءبىر ءبىلىكتى ازامات، سۋىرىلىپ شىعاتىن بولدى.
مىنە وسى تاقىلەتتەس، ءبىر اۋىلدان ەندى ءبىر اۋىلعا ءوز ەركىمەن، اقى- پۇلسىز تاراپ جاتقان جاندى جارنامالار العانىڭ اتىن التى الاشقا جاريا ەتىپ جاتتى. كاسىپتى ىستەگەن سايىن ىسىلعان العا « ەگەر، قاريدارلاردىڭ زاتىن ءوزىمىز جەتكىزىپ، ارالاپ تيجارات جۇرگىزسەك، حالىققا قولايلى بولۋمەن بىرگە ساۋدامىزدا جاندانا تۇسەر ەدى»دەگەن ويعا كەلدى دە، ءسانيا مەن ىنىسنە اقىل قوسىپ:« وسى ءبىز ، شامامىزعا قاراي، ارزان باعالى، ەسكىلەۋ ماشينا الىپ، قاريدارلارىمىز العان زاتتى جەتكىزىپ بەرىپ تۇرساق قايتەدى. بىرىنشىدەن، الارمانىمىز كوبەيەدى، ەكىنشىدەن  ساۋدامىزعا جارناما بولادى» دەپ ەدى ولاردا بولادى ەكەن دەپ قوستاي كەتتى. سودان ۋاقىتىن سوزباي ۇرمجىگە بارىپ، ارتىندا ساندىقشاسى بار وندىرسكە ىستەتەتىن، كىشى تۇرپاتتى ەسكىلەۋ ماشيادان بىرەۋىن ساتىپ اكەلىپ، زات الۋشىلاردىڭ زاتىن وزدەرى جەتكىزىپ، وتباسىنا اپارىپ، ورناتىپ بەرەتىن بولدى. ءسانيا دەمالىس كۇندەرى بۇلارعا كومەكتەسىپ ءجۇرىپ، ماشينا ايداۋدى دا ۇيرەنىپ الدى. دۇكەننىڭ ساۋداسى بارعان سايىن كۇسەتتەنىپ، قالتالارى قالىڭداي ءتۇستى.

العا:«ءومىر دەگەنىمىز- جانتالاسۋ ەكەن. مۇمكىندىگى بار ادام بالاسى ءۇشىن، ەكى ءتۇرلى تىرشىلىك، ياعىني دەنە ەڭبەگى مەن اقىل-وي ەڭبەگى؛ مىناۋ قايشىلققا تولى ومىردە تابان تىرەپ تۇرعىزاتىن باستى شارت. سەنى اشتان ولتىرمەي، كوشتەن قالدىرماي باسقالارمەن تەرەزەڭدى تەڭەستىرپ تۇراتىندا وسى ەكى ءتۇرلى ەڭبەك جۇيەسى ەكەن. ەگەر بۇل ەكەۋىنە بويكۇيەزدىك ىستەدىڭ بە؟ وندا مۇساپىرسىڭ، ادامي مىندەتىڭدى ادا ەتپەگەنىڭ. ءتىپتى ادام بالاسى ەمەس- اۋ تىرشىلىك يەسى بولعان، جان- جانۋار، قۇرت-قۇمىرسقا دا تىرلىك ارقاۋىن ۇزبەي، ءومىر كەشىرۋ ءۇشىن جانتالاسقا تۇسەدى ەكەن. <الما پىس، اۋزىما ءتۇس> دەپ جاتاتىن جالقاۋ، بوي كۇيەز جاندار ءۇشىن باقىتتىڭ اۋىلى الستا، كىلتى اسپاندا بولادى، ادام ءوز باقىتىن اششى تەردىڭ بوداۋى ارقىلى عانا قولعا كەلتىرە الادى ەكەن»دەپ ءتۇيدى ءوز تۇجىرىمىن. سودان جالعاستى تالپىنۋعا، تىرىسۋعا، تىنباي ىزدەنۋگە قادام تاستادى. ادالدىعى مەن ادامدىعى ونىڭ جۇرت جۇرەگىندەگى ورنىن بىيكتەتىپ، سەنىمدەرىنە بولەندى.  اۋىل ارالاپ ءجۇرىپ نەگىزگى قاتتامداعى حالىقتىڭ ەندى ءبىر ىسكە زارۋ بولىپ وتىرعانى العاعا وي سالدى. ول بولسا وتباسىلىق جىلۋ جۇيەسى. ورناتاتىن تەكىنيكالىق ادامدار ساۋساقپەن ساناپ الارلىقتاي عانا ەدى. ولار اۋىلدى قويىپ، اۋدان ورتالىعىنداعى جاتاعان ۇيلەردەن اسا المايدى. العا بارعان جەرىندە جۇرتتىڭ ىڭكاسىن ۇعىسىپ كوردى. از بولماعان وتباسى جىلۋ جۇيەسىن ورناتۋدى ارمانداپ وتىر ەكەن. تەكىنيكا جالپى حالىقتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتاندىرا الماي جاتىپتى.« ەگەر بۇل جۇمىستى قولعا الار بولسام، تاعى ءبىر كىرىس كوزى بولۋدان سىرىت، اۋىلداعى حالىقتىڭ دا ءبىر قاجەتى شەشىلەر ەدى»دەپ وي تۇيدى دە، سۇرانىس ەتىپ وتىرعان ءبىر نەشە شاڭىراققا بارىپ «مەن ورناتىپ بەرسەم»دەپ ءسوز تارتىپ كورىپ ەدى؛ « بولادى قارعام، قولىڭنان كەلسە سەن- اق ورناتىپ بەر، تانىمايتىن بالا ەمەسسىڭ، ونىڭ ۇستىنە سەن ىستەسەڭ تىلدەن دە قىسىلمايمىز، ولاي-بۇلاي ورنات دەپ ايتۋىمىزعا دا قولايلى بولار ەدى » دەپ اعىنان اقتارىلدى. العا بەكىنگەن ىسىنە تۇيتكىلسىمەي بەل شەشىپ دەرەۋ كىرىسەتىن قاشانعى ادەتى بويىنشا جوبا-جوسپار جاسادى. ءارى ءبىر تەكىنيكالىق ادام قاجەت دەپ ءبىلىپ، بۇرىننان ارا-تۇرا بارىپ ماشيناسىنىڭ انا-مىنا جەرىن دانەكەرلەتىپ الىپ جۇرگەن فان فاميليالى ازاماتتى ىزدەپ بارىپ، «بىرگە ىستەسەك» دەپ اقىل قوسىپ ەدى، ساۋداسىنىڭ جولى تىم شىركىن-اي بولماي جۇرگەن فان ۇستاز باسىن يزەپ شىعا كەلدى.ءارى ءوزىنىڭ ىشكەردە بۇل جۇمىستى ىستەپ كورگەنىن، تەكىنيكاسىنان حابارى بارىن ايتىپ قۋانىپ كەتتى. العا ءۇشىن مىناۋ ءبىر تاپتىرمايتىن ادام بولىپ شىعا كەلدى دە، ەڭبەك اقىسىنا كەلىسكەن سوڭ، فان ۇستازدى قاسىنا الىپ ءۇرىمجىگە تارتتى. وندا بارعان سوڭ دۇكەندەردى ارالاي كەلە، باعاسى ىلايىق، ساپاسى جاقسى دەگەن ورىننان ءتۇرلى قاجەتتى قۇرال-سايماندار مەن قاتىستى ماتاريالداردى ساتىپ الىپ كەلدى. اۋىلدان جانە ەكى جىگتتى قوسىپ الىپ جۇمىستارىن باستاپ كەتتى. فان ۇستاز ويلاعان جەرىنەن شىقتى، ورناتقان سەميالىق جىلۋ جۇيەلەرى اۋىلداعى جۇرتتى رازى ەتتى. دەسەدە جىلۋ جۇيەسىنىڭ ەڭ نەگىزگى بولەگىن ۇستايتىن بازار مەشىننىڭ باعاسى جوعارىلاۋ بولعاندىقتان ءبىر ءبولىم قوڭىر قالتا وتباسى قارجىسىنا قارىمدارى جەتپەيتىندىكتەرىن ايتىپ، شارازىزدىق تانىتىپ اقىلاپ-ۇكىلەپ قالدى. العا فان ۇستازبەن اقىلداسىپ، مۇنىڭ شاراسىندا شەشتى. ولار جۇرتتىڭ قالاۋىنا قاراي تەمىر مەشتى وزدەرى دانەكەرلەپ شىعاردى. بۇل دانەكەرلەگەن مەشتەر بازار مەشىنەن كوپ ارزان بولدى دا، انا اقىلاپ-ۇكىلەپ قالعان توپتا جاپا-تارماعاي ءتيىمدى باعادان يىگىلىكتەنىپ قالۋعا تىرستى. ال، بۇل باعاعا دا دايار قارجى بولماي، سۇيتە تۇرا ماڭايداعى ەلدەن قالعىسى كەلمەي، جارىم اقىسىن كوتەرىپ كەلىپ، قالعان بولەگىن نەسىيەگە قالدىرساڭ دەپ ساقال مەن سامايىن ساتىپ كەلگەن قارتتاردىڭ دا بەتىن قاقپاي دەگەنى بويىنشا قاجەتىن قاناعاتتاندىرىپ، باتاسىن الىپ ءجۇردى.


*             *              *


وسى بىرنەشە جىلدا العا مەن ءسانيا ورتاسىنداعى سۇيىسپەنشىلىك كوشەيمەسە سولعىنداعان جوق. ءومىر ەمەسپە، پەندە بالاسى جەر باسىپ جۇرگەن مىناۋ قايشىلىققا تولى ورتا دا نە بولمايدى دەيسىز. جوق بولسا بەرە المايتىن، بار بولسا كورە المايتىن اعايىن نە دەمەيدى، ءبىرى:« وسى قىزدىڭ نە بىلگەن ويى بار، ءتاپ-ءتاۋىر قىزمەتى اناۋ، اشتان ءولىپ، كوشەن قالامىن دەيتىن ەمەس، ءوزىنىكى وزىنە جەتەدى عوي. اۋىلدا ەركەك قۇرىپ قالعانداي، ءبىر مۇگەدەك جىگىتكە سونشا جابىسىپ قالعانى نەسى؟»دەسە تاعى ءبىرى« بولدى عوي ەندى، انا جىگىت جارالانىپ جاتقاندا بارىپ قارادى، ايتترىپ قويعان قالىڭدىق ەمەس، پارىزىنان قۇتىلدى ەمەسپە، ەندى ءوز بولاشاعىن ويلاۋ كەرەك قوي، ون ەكىدە ءبىر گۇلى اشىلماعان جاس بالا، الداعى جولى ءالى ۇزاق. ءومىر بويى ءبىر مۇگەدەكتى جەتەلەپ جۇرمەكپە؟»دەيدى. قويشى ايتەۋ ەكى ەلى اۋىزعا ءبىر ەلى قاقپاق بۇيىرماعان الا-قۇلا اعايىن اراسىندا پىش-پىش كوبەيىپ، وزدەرىنىكىن ءجون ساناپ، ءسانيانى سىرتىنان مىنەپ، مۇقاپ ءجۇردى. اۋەلى ۇلكەن اۋلەت ورتاسىنداعى بەلدى- بەدەلدى، بارلىعىن قاباعىممەن باسقارامىن دەيتىن كەيبىر مىقتىلاردىڭ ءبىرى ءسانيانىڭ شەشەسىنە ارنايى كەلىپ:« سەنەن تۋعانى راس بولسا، انا قىزىڭدى جونگە سال، مۇگەدەك بىرەۋدىڭ ەتەگىنە جابىسقانى قاي شاتايسقانى، وقىتىپ-توقىتىپ قاتارعا قوسقاندا كورسەتكەن جاقسىلىعى وسى بولدى ما؟ توقتاتسىن ەندى اقىماقتىعىن، بەتىمىزدى جەرگە قاراتپاسىن»دەپ بۇيىرا قاداپ كەتتى. وسى ءسوزدىڭ ءبارى دە ءسانيانىڭ قۇلاعىنا جاڭعىرىپ جەتىپ، جۇرەگىن جارالاپ ءجۇردى. كەيبىر جەڭگەلەرى « اقىماق بولماي، باقىتىڭدى باسقادان تاپ»دەپ باقىرايتىپ بەتىنە دە ايتتى. ءبىراق، ءسانيا قاڭقۋ ءسوزدىڭ بىردە- ءبىرن العا عا بىلدىرمەي قۇپىيا ۇستادى. ەندى-ەندى سەرپىلىپ كەلە جاتقان جاننىڭ كوڭىلىنە قاياۋ سالمايىن دەپ ويلادى. ءارى اۋەلگى اۋەنىنەن جاڭىلمادى. «مەن العامەن پارىز وتەۋ ءۇشىن ارالاسىپ جۇرگەنىم جوق. تۋ باستا-اق ءبىر-ءبىرىمىزدى ۇناتىپ، ماحابباتتاسقانبىز، ەندى باسىنا ءىس تۇسكەندە باقىتىمدى باسقادان ىزدەيمىن دەسەم ادامدىعىم قايدا، ‹ ارىم جانىمىنىڭ ساداقاسى › دەگەندەي، ەندى بۇگىن مەن سىزدەردىڭ سوزدەرىڭىزگە ەرىپ اردان اتاي المايمىن»دەپ شورت كەلدى. ءارى شەشەسىندە ىيلاندىردى. انا ماقۇل بولعان جەردە باسقا كەدەرگى ۇرپاق ماحابباتىنا قانشا كولەڭكەسىن تۇسىرە السىن. جەڭ ۇشىنان پارا الىپ ەڭلىك-كەبەكتى ولىمگە بۇيىراتىن كەڭگىربايدىڭ زامانى وتكەلى قاشان. «اعايىننىڭ ازارى بولسادا بەزەرى جوق» دەگەن، قايتا اينالىپ كەلىپ، ايتىرىپ كەلگەن العانىڭ اۋىلىنىڭ ادامدارىن كۇتىپ الىپ، ماقۇلدىقتارىن بەرىپ اتتاندىردى.
1996-جىلدىڭ قازان ايىندا العا مەن ءسانيا باستارىنا شاڭىراق كوتەرىپ، دابىرالى توي ءوتتى. الىس- جۋىقتان كەلگەن تويشىل قاۋىم ۇلكەن رەستۇروننىڭ اۋزى-مۇرنىنان شىقتى. توي بولادى دەپ ەستىگەن، كەزىندە العانىڭ جاقسىلىعىن كورىپ، كومەگىن العان اۋىلدىڭ اڭقىلداق ەلى شاقىرۋ قاعازىنسىز-اق، ءبىر-ءبىر توقتىسىن وڭگەرە كەلىپ جاس جۇبايلارعا قۇتتى بولسىن ايتىسىپ قايتى. ۇلكەن ۇيدىڭ وڭ جاعى قىزارىپ، سارا اپاي ولگەنى ءتىرلىپ، وشكەنى جانعانداي قۋانىپ، توبەسى كوككە ەكى-اق ەلى جەتپەي ءجۇردى. ءسانيا دا جاڭا شاڭىراقتى اتتاعالى ءوزىنىڭ ءبىر توعا، يبالىلىعىمەن اتا-اپا، قايىن -قايىنسىڭىلىلەرىنە جاعىپ، بالداي باتىپ، سۋداي سىڭىپ كەتتى. سارا اپايدىڭ دا ول دەگەندە جانى بولەك. ءسانيا ءتۇسكى، كەشكى سىمەنگە شىققاندا داستارقان باسى قاراداي قوڭىلتاقسىپ كەڭىردەگىنەن اس وتپەيتىن. ءتاتى-ءدامدىسىن ىركىپ قويىپ، كەلىنى كەلگەن كەزدە جىلتىپ الدىنا قويدى. ەنە مەن كەلىن بەرەكەسى، مۇقىم ءبىر شاڭىراقتىڭ بەرەكەسىننىڭ ۇيتقسى عوي. ەنە قىتىمىر، كەلىن كەلەڭسىز بولسا وتباسىنىڭ دا ءتۇتىنى شالقپ ۇشار ەدى. مەيىرىمدى ەنە، كەڭ مىنەزدى كەلىن ۇستاعان باسپانا ارقالى-شارقالى شاڭىراق بولىپ، سارە-سارە تۇرمىس كەشتى. كەلەسى جىلى اق سازانداي بۇبەك دۇنيەگە كەلىپ، تۇڭعىش نەمىرەلەرىنىڭ ءىرىمشىك يسىنە اتاسى مەن اپاسىنىڭ قاعاناقتارى قارىق، ساعاناعى سارىق بولىپ تۇشىندى دا قالدى. اۋىل-ايماعىن شاقىرىپ قالجا بەردى. بۇل نەمىرەمىز ءداريا كوڭىل حالىقتىڭ مەيىر-شاپاعاتىنىڭ ارقاسىندا الاقانىمىزعا قونعان پەرىشتەمىز ەدى، الداعى ومىرىندە ءدارياداي شالقىپ-تاسىپ ءجۇرسىن دەپ ىرىمداپ، ازان شاقىرىپ ءسانياعا ۇيقاس « ءداريا» قويدى اتىن.
ءداريا اكە قاسىرەتىن ىشتە جاتىپ ەستىپ، ءبىلىپ، قايعىسىنا ورتاقتاسايىن دەدى مە، قالاي؟ ىڭكالاپ دۇنيەگە كەلگەلى جىلاۋىق بولدى. ءسانيانى سان وياتىپ، ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولدى. العا دا تالاي رەت ءسابيدىڭ ىڭكاسىمەن كوزىن تىرمالاپ اشىپ، ءتۇن ىشىندە بەسىك تەربەتىپ وتىرعان ءسانيانى كورگەندە جۇرەگى ەزىلىپ، جان جارىنا جانى اشىپ كەتتى. ونى وسى ءبىر اۋىرەدەن سالدە بولسا جەڭىلدەتىپ، ۇيقىسىن بۇزبايتىن امال تابىلارما ەكەن دەپ قىيالدادى. بۇل قيال تالاي كۇندەردەن بەرى، جاتسا-تۇرسا ەسىنەن ءبىر كەتپەي، جانىن مازالاپ جۇرگەن ەدى. ءبىر كۇنى تاڭعى اس ۇستىندە ەسىنە شىراقتىڭ دىبىس ارقىلى اۆتوماتتى باسقارىلاتىن ايىرىپ- قوسقىشى تۇسە قالدى، « وسى اۆتوماتتى تەربەلەتىن بەسىك بولسا قانداي جاقسى بولار ەدى»دەگەن وي ءتۇيدى دە، تاماعىن شالا ءىشىپ، رەموتحاناسىنا جۇگىردى. بارا قاعاز قالامىن الىپ، بەسىكتىڭ قاراپايىم سەحاماسىن سىزا وتىرىپ ويلاندى. ادەتتە ءوز كاسىبىنە قاتىستى قاراپايىم تاپقىرلىقتاردى جاساپ جۇرگەن العا كوپ قىينالمادى، دىبىس ارقىلى ىسكە قوسىلاتىن ايىرىپ- قوسقىش بازاردا تۇر، ەندى سول شىراقتىڭ ورنىنا باتەريا ارقىلى ارەكەتتەنەتىن تەربەتكىش بولىپ، بەسىككە ورناتىلسا ارمانى ىسكە اسقالى تۇر. ول، ءۇشىن، بەسىكتىڭ قۇرىلىمىن ءسال وزگەرتۋ كەرەك، ادەتتە بەسىك ءبىر بۇتىن تۇلعا عوي، ەندى ونى قوزعالمايتىن، قوزعالاتىن ەكى بولەك قۇرىلىمنان تۇراتىن ەتىپ جوبالاۋ كەرەك. سودان ويلانا كەلە بالا جاتاتىن ءبولىمىن ەكى باسىنا  ءبىلىك ورناتىپ ەكى باسىنداعى دوعاشانىڭ ورتا كەرگىشىنە كۇزشە تەسىپ، ءبىلىكتى سوعان سۇعىندىرىپ، بەسىكتىڭ قوزعالمالى باسىنا شىنتاق فورمالى باتاريامەن قوزعالاتىن قوندىرعى ورناتتىدا، وعان دىبىس ارقىل اۆتوماتتى باسقارىلاتىن ايىرىپ- قوسقىشتى جالعادى. وسى جوباسى بويىنشا العاشقى نۇسقاسىن تەمىردەن دانەكەرلەپ سىناپ كورىپ ەدى، ويلاعان جەرىنەن شىقتى. بۇل بەسىكتىڭ ەرەكشەلىگى تۇندە بالا جىلاسا، بالانىڭ داۋسى ارقىلى سەزگىر ايىرىپ- قوسقىش دەرەۋ اۆتوموتتى تۇردە تەربەتكىشتى ىسكە قوسىپ، بەسىك وزدىگنەن تەربەلە جونەلەدى. وسى سەحاما ارقىلى اۋىلداعى اعاششىعا بەسىك قۇرىلىمىن جاساتىپ، قۇرىلعىلاردى ورناتقان سوڭ بۇل تاپقىرلىعى ءسانياعا ۇلكەن جەڭىلدىك اكەلدى. كەيىن كەلە وسى تاپقىرلعى ءۇشىن مەمىلەكەتتىك عىلىم تەكنيكا كوميتەتى جاعىنان پاتەنتىك ۇقىعى بەرىلىدى. اۆتوماتتى بەسىك سانسىز جاس انالارعا ءتاتتى ۇيقى سىيلادى.

بازار اۋقىمىن يگەرۋگە توسەلە تۇسكەن العا سول تۇستا قالاشىق، اۋىلداردا حالىق ەڭ مۇقتاج بولىپ وتىرعان ءبىر قۇرىلعى مونشاحانا ەكەنىن قىراعىلىقپەن بايقايدى. ءوزىنىڭ كاسىپتەن تاپقان قارجىسىن ورتاعا سالۋمەن قوسا ۇكىمەتتىڭ مۇگەدەكتەرگە شىعارعان ءتيىمدى ساياساتىنان پايدالانىپ، ءوسىمسىز قارىز الىپ، اۋدان ورتالعى مەن قاراسۋ اۋىلدىعىنان ەكى مونشاحانا سالدى. مونشاحانانىڭ اتىن اكەسى ماقان قارت« داريا مونشاحاناسى»دەپ تۇڭعىش نەمىرەسىنىڭ ەسىمىن قويساڭ دەپ ەسكەرتتى. العا ويلاپ كورسە ىلايىقتى سىياقتى. بىرنشىدەن اكەسى كوڭىلدەنىپ قالادى، ەكىنشىدەن مونشانىڭ سۋى ءدارياداي قۇيىلىپ تۇرسىن دەگەن تىلەكتە جاتىر. كاسىپ كولەمى كەڭىگەن سايىن، ىستەتەتىن ادام سانى دا ارتا ءتۇستى، ەكى جەردەگى مونشاعا ەكى ادام ىستەتىپ، ءتيىستى ەڭبەك اقىسىن بەرىپ تۇردى. ول قاي كەزدە دە «سۋ ىشكەندە قۇدىق قازۋشىنى ۇمىتپا» دەگەن تاعىلىمدى ەسىنە بەرىك ساقتاپ، ءوز باسىنا قىيىنشىلىق قىسپاعى تۇسكەندە جانىنان تابىلعان حالقىن ەسىنەن ءبىر ەلى شىعارمادى. قانات قۇرىعى جەتىلگەن بالا قىرانداي تۇعىرىنان تۇلەپ، بىيىككە ەركىن سامعاعان العا ەندىگى جەردە كومەككە مۇقتاج، جابىرقاۋ جاندارعا قول ءۇشىن بەرۋدى ءوزىنىڭ ازاماتتىق بورىشى سانادى. مونشاعا مۇمكىنشىلىگى شەكتەۋلى مۇگەندەك جانداردى، بەسكەپىل سەميالاردى اقىسىز ءتۇسىرۋ سىندى قايىر-ساقابا تۇزىمىن، وقۋشىلاردان جارتى باعا الۋ سەكىلدى تىيمدىلىكتەردى بەلگىلەپ مونشا قابىرعاسىنا شاپتاپ، سول بويىنشا جۇمىس ءجۇرگىزدى. ەكى جەردەن سالىنعان مونشاحانا ماڭىندا قونىستانعان حالىققا قولايلىق اكەلدى، ءار ۇلت بۇقاراسىنا ءتىيىمدى ۇلكەن ءيگىلىكتى ءىس بولىپ، اۋىل-ايماعىنىڭ العىسىن الدى.  العانىڭ ءوزى دە مۇمكىنشىلىگى شەكتەۋلى مۇگەدەك ازامات بولا تۇرا، ۇكىمەتكە قول ارتپاي، قىيىنشىلىقتى جەڭە وتىرىپ، كاسىپ كوزىن اشقان ازاماتتىق رۋحى، ىزگى ىستەرى جالپاق جۇرتتى تەبىرەنتپەي تۇرا المادى، قاتىستى ورىنداردىڭ دا كوزىنە ءتۇستى. اۋدان جاعىنان «كاسىپ اشۋداعى ىلعار جەكە»بولىپ ساحانا تورىنەن كورىندى. ءوز كۇشىنە سۇيەنىپ كاسىپ اشۋعا ۇيىستىرعان قىيمىلدارعا ۇسىنىسپەن قاتىناسىپ، كۇرساتتارعا ءوزىنىڭ كاسىپ اشۋداعى تاجىريبەلەرىن تانىستىردى. قوعامنان ءوزىندىك ورىن الىپ، تىرشىلىك جولىن قۋسام دەگەن مۇگەدەك جاندارعا جول كورسەتىپ، اقىسىز تەكىنيكا ۇيرەتتى. وسىدان بىلايعى جەردە العانىڭ ادال ەڭبەك، اششى تەرىنىڭ جەمىسى كۇن سايىن شەشەك اتىپ، اۋىلداعى اۋقاتتى وتباسىنا اينالدى. بۇقارا ءۇشىن ناقتىلى ىستەر ىستەپ، ءار قاشان قىيىنشىلىعى بارلاردىڭ جانىنان تابىلاتىن قايىرىمدىلىعى، قوعامداعى جاستارعا كاسىپ اشىپ، وزىن الۋەتتەندىرۋ جاعىنداعى ۇلگىلىك رولى اۋدان ايماقتان اتتاپ، اۆتونويالى رايون جاعىنان كوزگە ءتۇسىپ تالاي مارتە داڭىق تورىنەن كورىنىپ، كەۋدەسىن قىزىل گۇلگە تولتىرىپ، التىن وردەندى ازاماتقا اينالادى.


*          *           *


2006-جىلى تامىز ايى. كورىكتى اۋدان قالاشىعىنىڭ باتىس تەرستىگندەگى ساۋلەتتى تۇرعىندار بىيناسىنىڭ كوشەگە قاراعان جاعىنداعى الاڭ دا تورسىلداق تولاسىز اتىلىپ، بارابان ءۇنى شارتاراپقا تاراپ ءبىر قۋانىشتى باستامانىڭ بولىپ جاتقانىن سونادايدان ءايگى ەتىپ تۇر. قالىڭ توپتىڭ الدىندا كەۋدەلەرىنە شوقتاي قىزىل گۇل قاداعان اۋداننان ۇسىنىسپەن قاتىناسقان قاتىستى باسشىلارمەن بىرگە العا مىرزا مەن ۋاڭ جىيلىڭ مىرزا قاتار تۇر، جۇزدەرىنەن قۋانشتىڭ لەبى ەسەدى، اۋداننان ارنايى بۇل قىيمىلعا قاتىناسۋعا كەلگەن اۋدان اكىمى؛ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن سويلەي كەلىپ، اۋداننان تۇڭعىش بولىپ، جەكە باسقارۋىنداعى «ءسات ساپار» ۋنيۋەرسال قىزمەت وتەۋ شەكتى جاۋاپكەرلىك سەرىكتىگىنىڭ قۇرىلعاندىعىن سالتانتپەن جاريالادى. جاڭا سەرىكتىكتىڭ لەنتاسى قىيىلىپ، ماڭدايشالىعى ءىلىندى. ايتىلمىس سەرىكتىكتىڭ باس ديروكتۇرى العا ەدى. ول، ءبىر، ەكى جىلدان بەرى وزىمەن بىرگە ىستەپ جاتقان ۋاڭ جيليىڭ اتتى حانزۋ ازاماتتى سەرىكتىكتىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىنداعان. ولار جارنا قوسىپ، كاسىپ كولەمىن بارىنشا ۇلعايتىپ، ءار ۇلت اراسىنداعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى مۇگەدەك جانداردان، جۇمىستان بوساعان قىيىنشىلىعى بار وتباسىنان 27 ادامدى سەرىكتىككە راسىمي قىزمەتكەر ەتىپ قابىلداعان ەدى. سەرىكتىك ەندىگى جەردە بۇرىنعى تيجارات كولەمىنە اتىز- ارىق سۋ قۇرىلىسى، قۇرىلىس ماتاريالىن تولايىم جانە پارشا ساتۋ، ەگىمشىلىك الاڭىن اشۋ، اۋىل قىستاقتاردا قۇدىق قازۋ، كوش جولىنا كوپىر سالۋ قاتارلى ۋنيۋەرسال قىزمەت وتەۋدى جولعا قوعان. قازىر بۇل سەرىكتىك ءوز ىشىنەن بىرنەشە كاسىپتىك بولىمدەرگە ءبولىنىپ، بولىمشە جاۋاپتىلارى ەرەكشەلىگىنە قاراي ارنايى سەرىكتىك القالار ماجىلىسىندە بەلگىلەنگەن. باس دەرەكتۇر العا جالپىلىق جەتەكشىلىك ەتەدى، ۋاڭ جيليڭ ەگىمشىلىك الاڭى مەن اتىز- ارىق سۋ قۇرىلىسىنا، لاۋفان جىلۋ جۇيەسىن ورناتۋ، اۋىز سۋ قۇدىعىن قازۋ جۇمىستارىنا. العانىڭ ىنىسى ارىس قۇرىلىس ماتاريالدارىن تولايىم ساتۋ، ەلەكتىرلى سەميا جابدىقتارىن رومونتاۋ بولىمشەسىنە جاۋاپتاندىرىلعان. مىنە بۇگىن جەرگىلىكتى پارتيا، ۇكىمەت ۇرىندارىنىڭ قولداپ قۋاتتاۋىندا، قاتىستى ورىندار جاعىنان بەكىتىلىپ، ءىرى تۇرپاتتى اۋىلشارۋاشىلىق ماشىينالارى، ورتا تۇرپاتتى وندىرىس كولىكتەرى، قۇدىق قازۋعا ىستەتەتىن قۇرىلعى، «سانليڭ» ماركالى جەڭىل اۆتوكولىگى سىندى قۇنى ءبىر مىليوننان اساتىن تۇراقتى مۇلكى بار، ارناۋلى قازىنالىق بولىمى قۇرىلعان سەرىكتىك بولىپ راسىمي شاڭىراق كوتەرىپ وتىر.

ۋاڭ جيليڭ  تولقىپ تۇر. ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنان تىرشىلىكتىڭ قامىنا بولا ەلى دە، جەرى دە بەيتانىس شالعاي شەگارا رايونىنا كەلگەندە؛ اق كوڭىل، اشىق جارقىن العاداي ىسكەر ازاماتقا جولىققانىنا ەرەكشە قۋانادى. ول ىشتەي:« ادام مەن ادام جۇرەكپەن جاقىنداسىپ، كوڭىلدەن تىلدەسە بىلسە، ۇلت پارقى، ۇلىس پارقى، ءتىل، ءدىن ۇقساماستىعى بوگەت بولا الايدى ەكەن-اۋ، العا مىرزا ەكەۋىمىزدىڭ قوعامعا بولعان كوزعاراسىمىز، تىرلىككە بولعان تالپىنىسىمىز، ونەرگە بولعان ولەرمەندىگىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى ءجىپسىز بايلاپ، جاقىنداستىرا ءتۇستى. قازىرگى اعالى- ىنىدەي بەرەكەمىز قانداي. مەن وسى اۋىلعا وندىرىس كولىكتەرىنە بولعان تەكىنيكامدى بەت-ءجۇزدىك ەتىپ، شىعار جول ىزدەپ كەلسەمدە، العاشتا تانىس- ءبىلىسىم جوق بولعاندىقتان جاسىرارى جوق، قالتامدا قارجىم بولا تۇرسادا ەشكىم «كەلە عوي» دەپ ماڭدايىمنان سىيپاي قويمادى. وسىنداي كەزدە العامەن بىرگە سەلبەسىپ ىستەپ جاتقان اۋىلداسىم لاۋفاننىڭ جول كورسەتۋىمەن العا مىرزامەن تانىستىم، ول مەنىڭ ونەرىمدى باعالاي ءبىلدى دە، قوشاعىنا تارتتى. مىنە سودان بەرى دە ءبىر- ەكى جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. ونىڭ ادىلدىگى، جۇمىسقا دەگەن شەبەرلىگى مەنى ءتانتتى ەتتى، قايسى ءبىر قوجايىندارشا بارماق باستى، قول قىستى بولىپ، ەش قاشان قول استىنداعىلاردىڭ ەڭبەگىن جەپ كورگەن ەمەس. مەن العا مىرزانىڭ بويىنان اق كوڭىل، اشىق جارقىن ساحارا حالقىنىڭ قاسىيەتىن تانىدىم، سودان ۇزبەي سەلبەسىۋگە سەرت ەتتىم. مىنە بۇگىن مەنى سەرىكتىكتىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىنداپ وتىر. «سىيعا سي، سىراعا بال»دەگەندەي، ەندى ونىڭ كۇتكەن ۇمىتىنەن شىقپاسام ادامگەرشىلىكتەن بەزگەندىك، دوستىققا وپاسىزدىق ىستەگەندىگىم بولماي ما؟!»دەپ ويلاپ، جانىندا تۇرعان العاعا رازى پەيىلمەن قاراپ قويادى.


*               *                *


اقبۇلاق اۋىلىنىڭ كوكتاس قىستاعىنىڭ اۋىز سۋ ماسەلەسى ۇزاق جىلداردان بەرى قاراي اۋىلدىقتىڭ باسىن اۋىرتىپ كەلە جاتقان قولامتالى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەدى. بۇل وڭىردىڭ جەر استى سۋ دەڭگەيى وتە تومەندە بولعاندىقتان، جەتپىس، سەكسەن مەتر جەر قاباتىنا بارماي سۋ شىقپايدى. ول ءۇشىن قوماقتى قارجى قاجەت، ءبىراق، بۇل قارجىنى اۋىلدىق قولما-قول شىعارا المايدى. ءسۇيتىپ كوكتاستىڭ اۋىزسۋ ماسەلەسى «اريي- ايداي، بويداي –تالاي» دەپ تالاي جىل شىرقالسادا اياعىنا شىعا الاماي كەلە جاتقان تۇگەمەس جىرعا اينالعان. نەشە كەزەك اۋىلدىق باسشىلارى دا شارا تابا الماي مىندەت اۋىسىپ جولدارىنا تۇسكەن. مىنە بىيىل بۇل دىڭعىردىڭ تىزگىنىن اۋىلدىق ۇكىمەت اۋىلدىقتىڭ جاڭا ورىنباسار شۋجيى داۋكەنگە مىندەتتەگەن. ول، ارى شاپقىلاپ، بەرى شاپقىلاپ جوعارى جاقتان قولداۋ تابا الماي، داعدارىپ جۇرگەندە اۋىلدىقتاعى كونە كوزدەردىڭ ءبىرى وعان:« ءاي، بالا، انا كوكتاس قىستاعىندا كاللەكتۆ كەزىندە قازىلعان ءبىر قۇدىق بولعان، جەل توك ارقىلى سۋ شىعارىلىپ، ءوز كەزىندە حالىق ودان پايدالانىپ كەلگەن. كەيىن كاللەكتۆ ىدىراعاننان كەيىن قاراۋسىز قالدى ما، قۇرىلعىلارى توزدىما بىلمەدىم، سودان بەرى بۇل قۇدىق پايدالانۋدان قالعان. سونى ءبىر قۋزاستىرىپ كورسەڭ، قايتا پايدالانۋعا بولاما ەكەن» دەپ ەسكەرتكەن ەدى. بۇنى ەستگەن داۋكەن سۋجي ءبىر ءۇمىتىڭ ۇشقىنى جىلت ەتكەندەي، تىزگىن ۇشىمەن قىستاققا بارىپ ۇعىسىپ ەدى، ۇلكەندەر جاعى« ءاي، ول قاي زامانداعى قۇدىق، باياعىدا قوقىر- قوقىسىقپەن تولىپ، تەگىستەلىپ بولدى ەمەسپە!» دەپ كونە قۇدىقتان قايىر كۇتپەي، قۇردىمعا كەتكەن دۇنيەنىڭ ارحبىن اقتارىپ كەلگەن داۋكەن شۋجيدى جاقاتپاسادا، كوڭىلى قالماسىن دەپ قۇدىقتىڭ ورنىن كورسەتىپ بەرگەن. بۇل قۇدىق راسىندا وسىدان تالاي جىل بۇرىن، ىرگەلەس بىرنەشە قىستاقتى اۋىز سۋمەن قامداپ كەلگەن، سەكسەن مەتر تەرەڭدىكتەگى اتپا قۇدىق ەدى. كەزىندە تەحنيكتەر قۇدىققا اۋزىنىڭ ديامەترى 22 سانتيمەتلىك شويىن تۇرۋبا كومىپ سۋ ناسوس ورناتىپ، جەل توكتىڭ كۇشىمەن سۋ اتىپ كەلگەن ەكەن. كەيىن جەل توك قۇرىلعىلارى بۇزىلىپ، سۋ ناسوسى كۇيىپ قالىپ، ىستەن شىققان سوڭ، اۋىل بالالارى ىشىنە دۇنيە تاستاعانداعى دۇڭگىرلەگەن دىبىسىن قىزىق كورىپ، تۇرۋبانىڭ ىشىنە تەمىر-تەرسەك، تاس سەكىلدى كەرەكسىز دۇنيەلەردى تاستاپ بىتەپ بولىپتى. كەيىن ماڭىنداعى سەميالار مال اياعىن تىعىپ الپ، سىندىرىپ الماسىن دەپ توپىراقپەن تولتىرىپ تەگىستەپ تاستاعان ەكەن. داۋكەن قابىرعاسىمەن كەڭەسە كەلە «ەگەر مىنا قۇدىقتىڭ ءىشكى تۇرۋباسى امان بولىپ، ىشىندەگى تەمىر-تەرسەكتى الىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بولسا، تىڭنان قۇدىق قازۋعا قاراعاندا كوپ قارجىدا كەتپەس ەدى» دەپ ويلانا كەلە اۋىلدىقتىڭ ماقۇلداۋىنان وتكىزگەن سوڭ، قۇدىق قازىۋدى كاسىپ ەتىپ جۇرگەن قوجاينداردىڭ ءبىر نەشەۋىنە سويلەسىپ وسىندا باستاپ كەلگەن. العاش كەلگەن قوجايىن كوپ كورىم جۇمىس باستاپ ەدى، ارى جاعالاسىپ، بەرى جاعالاسىپ بەرگى بەتىندەگى توپىراعىن عانا تازالادى دا، ىشىنە كەپتەلگەن دۇنيەلەردى الىپ شىعۋعا امالى تاۋسىلىپ جولىنا ءتوستى. ودان كەيىن كەلگەندەردە تار تۇرۋبا ىشىنە كەپتەلگەن تەمىر-تەرسەك، تاس سەكىلدى جاراقسىز زاتتاردى الىپ شىقپاق بولىپ وزدەرىنشە ءتۇرلى-ءتۇستى امالدار ىستەپ كوردى، ءبارى دە ءساتسىز بولىپ شىقتىدا «وسى قۇدىقتان بايىماياق قويايىق»دەگەندەي باستارىن شايقاپ باسقادان جۇمىس ىزدەپ كەتتى. كونە قۇدىقتان ءبىر ءۇمىت ۇشقىنىن كورىپ، وزىنشە تالاي جىلعى جىر بولعان كوردەلى دە ماڭىزدى جۇمىستى ەبىنە كەلتىرە قويماقشى بولعان داۋكەن شۋجىيدىڭ العاشقى تەبىنى سۋ سەپكەندەي باسىلىپ، قايتەرىن بىلمەي داعدارعان كەزىندە الدە بىرەۋ العانى ەسىنە سالادى. الدىندا كەۋدە قاعىپ كەلىپ، باس شايقاپ قايتقان قوجايىنداردان مەسەلدەسى قايتىپ، زاكوتقا وتىرعانداي شايلىعىپ قالعان داۋكەن شۋجي، ەڭ سوڭىندا قالعان دويبىنىڭ جالعىز پەشكەسىندەي العادان ۇمىتتەنىپ كەتپەسەدە، نەم كەتتى كوڭىلمەن تەلەفوندا حابارلاسىپ ەدى. العا تاۋدا كوش جولىنا سالاتىن كوپىر قۇرىلىسىن كوتەرىپ الىپ جۇمىس ءجۇرگىزىپ جاتقانىن، قازىرشە قولى تىيمەيتىنىن ايتتى. اتتان تۇسسەدە ۇزەنگىدەن ءتۇسكىسى كەلمەگەن داۋكەن شۋجي ەندى العاعا:« العا باۋىر، بولماعان دا اراسىندا ۋاقىت شىعارىپ كەلىپ كورسەڭ، قولىڭنان كەلمەسە وكپەم جوق. مىناۋ مەنىڭ وسى ءمانساپتىڭ تۇعىرىنا قوناقتاعاننان كەيىنگى، اۋىلدىقتىڭ تۇڭعىش سەنىپ جۇكتەگەن مىندەتى ەدى. جىلدىق باعالاۋىمدا وسى قۇدىقتىڭ قۇلاعىنا بايلانىپ تۇرعانى»دەپ اعالىق بازىنالىعىن دا ەسكەرتتى. العا وزىنە جالىنعانداي بولىپ، وزەك جاردى ءسوزىن ايتىپ تۇرعان اعانىڭ تالابىن تويتارۋعا ىڭعايسىزداندى دا ەكى كۇننەن كەيىن بارىپ كورەتىن بولىپ ۋادە بەردى.
ۋاعدالى ۋاقىتىندا كوپىر باسىندا وزىمەن بىرگە جۇمىستا جۇرگەن لاۋفاندى قاسىنا الىپ «ءسانليىڭنىڭ»باسىن كوكتاسقا بۇرعان العا، كەلە داۋكەن شۋجيدىڭ باستاۋىندا قۇدىق باسىنا كەلىپ توقتادى. ول الدىڭعى كەلگەن مىقتىلاردىڭ ايتقانىنداي قۇدىقتىڭ ءىشىن تازالاۋ وڭاي- وسپاق قولدان كەلەتىن جۇمىس ەمەس ەكەنىن سەزدى دە:
-داۋ شۋجي مىناۋ بىرىنشىدەن باستى اۋىرتاتىن قىيىن جۇمىس ەكەن، ەكىنشىدەن ۋاقىتتى الىپ، قول بايلايتىن شارۋا. سەرىكتىگىمىزدىڭ انا جاقتا ۋادەلى ۋاقىتپەن كوتەرىپ الىپ ىستەپ جاتقان شارۋاسى بار ەدى،-دەپ ەدى. داۋكەن شۋجي جالباراق قاعىپ:
- باۋىر، بولماسا از ۋاقىت شىعارىپ، سىناپ كورمەيسىڭ بە؟ مۇنداعى حالقىڭ دۋاداقتىڭ كۇنىن كەشىپ، اۋىز سۋدان تارىققالى شەرىك عاسىر بولدى. جۇمىس اقىسىن ايتقانىڭنان اسىرىپ بەرەيىك،-دەپ ەتەگىنەن ۇستاپ جىبەرمەيتىندەي ىڭعاي تانىتتى. ونىڭ ۇستىنە ماڭايدان قۇدىق باسىنا جىينالا قالعان ۇلكەندەردە « بالام! قولىڭنان كەلسە ايانباشى،  اۋىلداعى قارايعان حالىققا ىستەگەن ءبىر جاقسىلىعىڭ بولسىن، باتامىزدى بەرەيىك»دەپ جالىنىشتى جانارمەن تەلمىرىسەدى. داۋكەن شۋجىيدىڭ مۇنداعى حالىقتى كولدەنەڭ تارتقانى، ماڭىنداعى اۋىل اقساقالدارىنىڭ جالىنشتى پىيعىلى العانى ويلاندىرىپ تاستادى. سودان داۋكەن شۋجيعا بۇرىلىپ:
- داۋ شۋجي ءسىز بىلەسىزبە؟ بىزگە مىنا قۇدىقتى قايتا ارشىعاننان، تىڭنان قۇدىق قازعان الدە قايدا جەڭىل كەلەدى. قۇدىقتىڭ ىشىنە تۇسكەن دۇنيەلەردى الىپ شىعۋ ءۇشىن از بولماعان ۋاقىت كەتۋى مۇمكىن، الدىڭعى كەلگەن ادامداردا سونىسىنان قورقىپ كەتىپ قالىپ وتىر. ماسەلە جۇمىس اقىسىندا تۇرعان جوق، ناتيجەسىندە تۇر. ىشىندەگى دۇنيەلەر الىنا ما، جوق پا؟ ول ءبىر ماسەلە، ال ارشىلدى دەگەن كۇندە سۋ شىعاما جوق، وعان دا كوز جەتپەيدى. دەسەدە ءسىزدىڭ تالابىڭىز، مىنا ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءوتىنىشى ءۇشىن سىناپ كورەيىن،-دەپ توق ەتەرىن ايتتىدا لاۋفانعا ماشىيناداعى قول شىراقتى الدىرىپ، قۇدىقتىڭ ىشىنە جارىق ءتۇسىرىپ كورىپ ەدى، بەرگى ءبىر مەترگە جەتەر-جەتپەس جەرىنەن ارى قاراي سىرەسىپ جاتىر ەكەن. لاۋفان ەڭەۋى ۇزىن بولات شىبىق الدىرىپ بىراز شۇقىلاپ كورگەن سوڭ، ءسال اقىلداسىپ تۇردى دا ەرتەسى تاڭەرتەڭ كەلەتىن بولىپ اتتانىپ كەتتى.
جول بويى قۇدىقتىڭ ىشىندەگى دۇنيەنى قالاي تازالاۋدى ويلاعان العا، اقىرى ءبىر امالدى تاپتى. قالاعا كەلە سالا ءۇش ساۋساق فورمالى تىستەۋىك قۇرالدىڭ سەحاماسىن سىزدى. بۇلءۇش ساۋساق قوزعالمالى قۇرىلعى بولىپ، ونى قۇدىق ىشىنە ءتۇسىرىپ، قايتا تارتقان كەزە الدىنان كەزىككەن دۇنىيەنى شىمشىپ الىپ شىعاتىن رولعا يە. سودان لاۋفان ەكەۋى جاڭا قۇرالدى دانەكەرلەي ءجۇرىپ، ۇستىنەن جەتەرسىز جەرلەرىن قايتا جوبالاپ، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ازەر بولادى. تاڭ اتا قاستارىنا سەرىكتىكتەن ەكى جىگىتتى ەرتىپ قۇدىق باسىنا بارا ىسكە كىرستى. جاڭا تاپقىرلاعان قۇرالدارى العانىڭ ويىلاعانىنان شىعىپ، ەرەكشە رولىن كورسەتتى. قۇدىق ىشىندەگى دۇنيەلەردى ءبىر-بىرلەپ شىمشىپ ۇستاپ، سىرتقا قاراي تارتقان سايىن سىرەسكەن ساۋساق ۇستاعان دۇنيەسىن جىبەرمەي سىرتقا الىپ شىعا باستادى. جىينالعان جۇرت العانىڭ تاپقىرلاعان ءۇش ساۋساعىنىڭ قۇدىرەتىنە تاڭ قالىسىپ، بارەكەلدىسىن ايتىپ دۇرلدەسىپ جاتىر. تۇسكە دەيىن تالاي جاراقسىز زات قۇدىق سىرتىنا شىعارىلدى، بىرنەشە لوم تەمىر، ۇلكەندى كىشىلى تاس، تراكتوردىڭ، بۇلىقتىڭ سىنعان زاپشاستارى دەيسىڭ بە قايداعى-جايداعىنىڭ بارى دە شىعپ جاتىر. قۇدىق ورتان بەلىنەدەيىن ارشىلىپتا بولدى. ءبىراق، ودان ارىعا ءۇش ساۋساقتىڭ دا شاماسى كەلمەدى، ۇيتكەنى تومەندەگەن سايىن تاستالعان دۇنيەلەر نىعىزدالىپ، كەپتەلىپ قالعاندىقتان ءۇش ساۋساقتىڭ سالاسى كىرىپ بارىپ ۇستايتىن بوستىق بولماعاندىقتان، قالعان دۇنيەلەردى الىپ شىعا المادى. العالار بىراز جاعالاسقان سوڭ، باسقادان امال ويلانباسا بولمايتىنىن ءبىلىپ، جۇمىستى سول جەردەن توقتاتىپ، ىرگەدەگى ۇيگە شايعا كىردى. شايدان كەيىن لاۋفان ەكەۋى تاعى دا قاعاز قالامدارىن الىپ تالقىعا كىرىستى. لاۋفان:
- قۇدىقتىڭ بەرگى بەتىندەگى دۇنيەلەردىڭ وڭاي الىنعانى ۇستىنەن باسقان قىسىم از بولعاندىقتان اراسىندا بوستىق قالعان، ال تومەندەگەن سايىن تاستالعان دۇنيەنىڭ  باساتىن جولى جوعارى جاعىنا قاراعاندا  ۇزاق بولادى دا، جىلدامدىعى ارتادى. جىلدامدىعى ارتقان سايىن تۇسەتىن جەرىنە بولعان قىسىمى دا جوعارى بولادى. ونىڭ ۇستىنە ۇستىنەن تاستالعان دۇنيەلەردە جاڭ تۇيگىش سەكىلدى، بار سالماعىمەن كەلىپ استىندعى دۇنيەنىءتۇيىپ وتىرعاندىقتان، نىعىزدىعى بارعان سايىن ارتىپ، سىرەسىپ قالىپ وتىر. سوندىقتان باسقادان امال ويلامساق، قالعان دۇنيەلەرگە ءۇش ساۋساقتىڭ شاماسى كەلمەيدى. شىركىن! قۇدىق تۇبىندەگى دۇنيەلەردى قوپسىتاتىن ءبىر اسپاپ بولارما ەدى،- دەپ كوز الداعى كەزىككەن ماسەلەنىڭ جالپى اقۋالىن ورتاعا قويدى. العا ويلانىپ قالدى، لاۋفاننىڭ «قوپسىتاتىن اسپاپ بولسا»دەگەن ءسوزى ونىڭ مي تۇيسىكتەرىنە سالماق سالدى. سول جۇلگە بويىنشا شۇقشيا كەلە لاۋفانعا بۇرىلىپ:
- لاۋفان، سەرىكتىگىمىزدەگى سەمونىت تاقتايشا قۇيىپ جاتقانداردا جىن دوڭباڭ (دىرىلدەتكىش اسپاپ) بار ەمەسپە، سونى الدىرىپ استىنداعى تاباقشاسىن شىعارىپ تاستاپ دىرىلدەتكىشتى ءۇش قولدىڭ ۇستىنە بەكىتىپ سىناپ كورسەك قايتەدى،- دەپ ەدى، لاۋفان سانىن سالىپ قالىپ:
-دۇرىس، سولاي ىستەسەك ءونىمى بولۋى مۇمكىن،-دەپ قۋانىپ كەتتى. جوسپار وسىلاي بولدى. ەكەۋى ايلانباي جاڭا اسپاپتى جاساپ، ەرتەسى كەلەدى بولىپ جولدارىنا ءتۇستى.
ەرتەسى جەلكەسىنە دىرىلدەتكىش اسپاپ ورناتىلعان ءۇش ساۋساق قۇدىق ىشىنە تۇسىرلگەننەن كەيىن، راسىندا سىرەسەكەن دۇنيەنى قوپسىتىپ ءجۇرىپ، شىمشىپ ۇستاپ بالىق قاپقان قارماقتاي ءبىر-بىرلەپ سىرتقا شىعارىلا باستادى، وسىلاي جارىم كۇن جاعالاسىپ ءجۇرىپ قۇدىقتىڭ ىشىندەگى جاراقسىز زاتتاردى تۇگەلدەي الىپ شىقتى. داۋكەن شۋجىيدىڭ دە اۋىلداعى ەلدىڭ دە قۋانىشىندا شەك جوق. قۇدىق ىشىنە تەمىر تۇتىكشە ورناتىپ ناسوسپەن سورعىزعان ەدى، بۇرقىلداپ سۋ اتىلا جونەلەدى، تۇرعاندار مالاقايلارىن اسپانعا اتىپ ءماز- مايرام، ءبىراق، بۇل قۋانىش ۇزاققا بارماي جىيىرما مينوتتان كەيىن ناسوس اياق استىنان قىرىلداپ-سىرىلداپ بارىپ، سۋ توقتاپ قالادى. قۇدىق ماڭىنداعى جۇرت دەمدەرىن ىشىنەن الىپ، يىندەرى ءتۇسىپ، بول قالاي بولدى دەگەندەي العاعا جالتاق-جالتاق قارايدى. العا دا، لاۋفان دا داعدارىپ قالدى. ولاردىڭ دا كوڭىلىندە وسى سۇراق. سۋدىڭ قۇري قالۋى مۇمكىن ەمەس، قىستاقتاعى قاپاس شالدىڭ ايتۋىنشا بۇرىن تولىق ءبىر كۇن سۋ اتىپ تۇرسادا قۇرىپ كەتپەيتىن، ءسۇتتى قۇدىق ەكەن. ەندى قالاي دا قۇدىق ءتۇبىن تەكسەرىپ، نە جاعداي بولعانىن ءبىلۋ كەرەك بولدى. ءبىراق، وعان تار قۇدىقتىڭ ىشىنە ەت كوزدى قويىپ، قول پرەجەكتىردىڭ دە ساۋلەسى جەتپەيدى. العامەن بىرگە كەلگەن جىگىتتەر تاڭەرتەڭ كەلە قىيمىلداعاندىقتان ەرىندەرى كەبەرسىپ شولدەپتە كەتكەن ەدى، سونىمەن ولاردى قىستاق باستىعىنىڭ ۇيىنە شايعا ورنالاستىردى دا ءوزى قالاعا تارتتى. كەڭسەسىنە كەلىپ، كەڭسە ىشىنە ورناتقان مەكىرو كەسكىنگە الۋ جابدىعىن شەشەپ الدى، ودان تيجارات ەتۋ بولىمىنەن ماشيناسىنا ەكىءجۇز نەشە مەتر توك سىم جانە سەگىز ديومدىق تەلەۋيزوردان ءبىردى باسىپ الىپ قايتا قىستاققا قايتتى. قىستاقتا قالعان لاۋفان مەن داۋكەن شۋجي العا قانداي شارا تابار ەكەن دەپ تاعاتتارى كەتە تىقىرشىپ وتىرعان. سىرتتان بەرىلگەن ماشينا سەگىنالىن ەستىگەن زامان، ۇيدەگىلەر جاپا-تارماعاي قوتارىلىپ سىرتقا شىقتى. العا كەلىپ الىپ ماشيناسىنداعى دۇنيەلەردى ءتۇسىرىپ جاتىر ەكەن، كەلگەندەر دەرەۋ العانىڭ ورنالاستىرۋى بويىنشا ىسكە كىرىسىپ، ءبىرى قۇدىق ىرگەسىندەگى ۇيدەن قۇدىق باسىنا توك تارتۋعا كەتتى، ءبىرى سەكسەن مەترىلىك توك سىمدى قىيىپ الىپ، ءبىر باسىن كەسكىنگە الۋ جابىدىعىنا ەندى ءبىر باسىن تەلەۋيزوردىڭ تاراتۋ تەتىگنە جالعادى. قۇدىق باسىنا توك سىم جالعانعان سوڭ، ونى تەلەۆيزورعا جالعاپ ميكىرو كەسكىنگە الۋ جابدىعىن قۇدىق ىشىنە اقىرىن- اقىرىن ءتۇسىرىپ ەدى، قۇدىقتىڭ ىشكى جاعى تەلەۆيزوردان ەركىن كورىنە كەتتى. اۋىل ەلى ەمەس لاۋفان مەن داۋكەن شۋجي دا العانىڭ جوپەلدەمەدە تاپقان ءادىس- امالىنا تاڭداي قاقپاي تۇرا المادى. وسىلاي كەسكىنگە الۋ جابدىعىن جىلجىتىپ وتىرىپ قۇدىقتىڭ ىشىندەگى كىناراتتى ءدال تاپتى. ءاسىلى قۇدىقتىڭ ىشىنە ورناتىلعان شويىن تۇرۋبانىڭ ورتان بەلىنە تاياۋ جەرىندە، ۇستىدەن لاقتىرىلعان تەمىر-تەرسەكتىڭ اسەرىنەن الاقانداي جەرى ويىلىپ ءتۇسىپتى دە، سودان قۇم، توپىراق ساۋلاپ ءتۇسىپ، قۇدىق ءتۇبىن بىتەپ تاستاعان ەكەن. قۇدىق تۇبىن تازالاعانمەنءبارى ءبىر تەسىكتەن تۇسكەن قۇم  تاعىدا قۇدىقتىڭ تۇبىن الا بەرەدى. سوندىقتان تەسىكتى بەكىتپەي قۇدىق  ىسكە اسپايدى. قۇدىق باسىنداعىلار جانەدە تىڭ ماسەلەگە جولىعىپ، تۇيىققا تىرەلدى، قىزمەتكەرلەر تاعى دا العاعا قارادى. العانىڭ دا باسى قاتىپ كەتتى، كەلىنىڭ اۋزىنداي تار قۇبىردىڭ ىشىندەگى تەسىكتى قالاي بەكتۋ كەرەك؟ سودان داۋكەن شۋجيعا ەكراننان كورىنگەن تۇرۋبا تەسىگىن كورسەتىپ:

-داۋ شۋجي مىنا تەسىكتى كوردىڭىز عوي، بۇنى جاماماي قۇدىقتان ۇنەمىلىك سۋ اتىپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس، مىنە وسى جەرى باستى اۋىرتاتىن بولدى، كەمىندە جەر بەتىنەن الپىس مەتىر تەرەڭ جەرىنەن شىققان تەسىك، قول جەتەتىن جەردە بولسا، تونارعا نان شاپتاعانداي ەپتەپ كورەر ەدىك، وعان تىم تومەننەن تەسىلگەن، جۇمىسىمىزدىڭ سىرگە جىيار كەزىندە قىرسىققاندا مىنانىڭ كولدەنەڭ كەلگەنىن قارامايسىڭ با. بۇل جۇمىس بۇگىن بىتپەيدى،  قايتىپ بارىپ ويلانايىق،-دەپ ءجونىن ايتىپ قايتپاقشى بولىپ ەدى، داۋكەن شۋجي اۋلدىقتان داستارقان دايارلاپ قويدىق دەپ جىبەرمەدى. داستارقان باسىنا اۋىلدىقتىڭ بىرىنشى قول باسشىلارى الدىن الا كەلىپ توسىپ وتىر ەكەن. داۋكەن شۋجيدان تەلەفون ارقىلى قۇدىقتىڭ قازىلۋ اقۋالىن ۇعىسىپ تۇرعان ۇقسايدى. اۋىلدىق پارتكومنىڭ شۋجيى ءوزى الدىمەن ءسوز الىپ العالارعا راقىمەتىن ايتا كەلىپ، سوڭىندا شاما بار قۇدىقتىڭ ىشىنەن شىققان تەسىكتى جاماپ، سۋ شىعارىپ بەرۋىن تىلەك ەتتى. العا،« اۋىلدىق باسشىلارى ارناۋلى داستارقان جايىپ قوناعاسى بەرۋى، بىزگە دەگەن قۇرمەتى بولىپ عانا قالماستان، باسىن باستاپ اياعىن تاستاماي، جۇمىستىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويىپ كەت دەگەن تالابى»دەپ ويلادى. وسى ويدىڭ جەتەگىمەن كەشتەتىپ قايتقان العا تۇنىمەن ويلاندى. ويلانا كەلە اقىرى ءبىر امال دا تاپتى. ەرتەمەن قاسىنداعى جىگىتتەرىن كەڭسەسىنە شاقىرىپ، ءبىرىن تاقتاي تىلەتىن ورىننان جارىم مەتىردىڭ ۇستىندەگى بولات ارانىڭ سىنعىن، ەندى بىرىنە 500ۋاتتىق لامپوشكا الدىردى. لاۋفانعا تيجارات بولىمىنەن زات ورايتىن ءبىر ورام سۋلياۋ ءجىپ دايارلاۋدى تاپسىردى، جىگىتتەر باستىقتارىنىڭ بۇل دۇنيەنى نە قىلاتىنىن بىلمەسەدە، تاپسىرىق بويىنشا جارىم ساعاتتىڭ ىشىندە ءبارىن دايارلاپ بولدى. العا داۋكەن شۋجيمەن تەلەفوندا حابارلاسىپ الىپ، قاسىنداعى جىگىتتەرى ماشيناسىنا شىعاردى دا اسىعىس جولعا شىقتى. بۇلار جەتكەندە داۋكەن شۋجيدا قۇدىق باسىنا بارىپ العان ەكەن. ال، كۇندەگى بەلەتسىز قىزىق كورىپ جۇرگەن قىستاقتىڭ قولى بوس ادامدارى دا سول ارادا ۇيلىعىپ تۇر. بارلىعىنىڭ دا كوڭىلىندە «العا قۇدىقتىڭ ىشىنەن شىققان تەسىككە قانداي شارا تابار ەكەن؟» دەگەن ءاۋستىك سۇراق بار. العا الدىمەن جىگتتەرگە تەمىر كەسەتىن سايمان مەن تەمىر ارانىڭ جۇزىن يگەندە 20سانتيمەتر كەلەتىن سەلەندر بولاتىنداي ەتىپ كەستىرىپ الدى دا، ءيىپ تۇرىپ بەلىن سۋلياۋ جىپپەن تىرتىستىرىپ بايلاتىپ تاستادى. سەلىندىردىڭ بەلىندەگى جىمتىڭ ءۇش جەرىنەن سالاقتاتقاندا تەپە-تەڭدىگىن ساقتايتىنداي ەتىپ ءتۇيدىردى، تۇيگەن جەرىن ۇزىن ارقانعا جالعاپ، سەلەندىردىڭ ورتاسىنا 500ۋاتتىق لامپوشكانى سالاقتاتىپ، ءتوك سىمعا جالعادى. بۇل جۇمىس بولعان سوڭ، كەشەگى كەسكىنگە الۋ كوزىن قوسىپ، اقىرىن- اقىرىن ىسپالاپ قۇدىق ىشىنە ءتۇسىرىپ، تەلەۆيزور ەكرانى ارقىلى كورىپ وتىرىپ، ءدال تەسىكتىڭ تۇسىنا اپارعان سوڭ، لامپوشكەنى جاقتى. جۇرت مىنا جاڭالىققا تاڭ قالىپ، العانىڭ نە ىستەمەك ەكەنىنە ءجىپ تاعا الماي، ەكرانعا ۇيمەلەپ قاراپ تۇر. جارىم ساعات بولار بولماس ۋاقىتتا لامبوشكادان تاراعان جىلۋ سەلەندىر پورمالى يىلگەن اراتەمىر ءجۇزىن قىزدىرىپ بارىپ سىرتىنداعى بايلاعان سۋلياۋ جىپتەردى بىرت-بىرت ۇزگەندە سىلىندىر سەرپىلىپ بارىپ قۇدىقتىڭ ىشىنە كەپتەلىپ، وزدىگىنەن كەپىل بولىپ، تەسىكتى بەكىتىپ قالدى. تۇرعاندار دۋ قول شاپالاق ۇرىپ شۋلاپ كەتتى. داۋكەن شۋجيدا العانىڭ قولىن قوس قولداپ ۇستاپ، اعىنان اقتارىلىپ راقىمەتىن جاۋدىرىپ جاتىر. العانىڭ ءوزى دە بۇل ءىسى مۇنداي ءساتتى بولادى دەپ ويلاماعان ەدى، لامپوشكا مەن كەسكىنگە الۋ كوزىن شىعارىپ الىپ، وزىنە ەندى نە ىستەيمىز دەگەندەي جالتاقتاپ تۇرىپ قالعان جىگىتتەرگە:« ەندى نە تۇرىس؟ ماسەلە شەشىلدى، دەرەۋ قۇدىقتىڭ تۇبىندەگى تۇسكەن توپىراقتى سورعىزىپ تازالاڭدار. تۇسكەدەيىن جۇمىستى اقىرلاستىرىپ، ەرتەڭ تاۋعا قايتامىز»دەپ جالعاستى جۇمىسقا جۇمىلدىردى. ىستىڭ ىڭعايىنا كەلگەنىن داۋكەن شۋجي اۋىلدىق باسشىلارىنا جەتكىزگەن ەكەن، ولاردا دىزگىن ۇشىمەن كەلىپ، قىستاق سەكىراتارىنىڭ ۇيىنە مال سويعىزىپ، قۇدىقتىڭ ىسكە قوسىلعانىن تويلاۋعا دايارلىق كورە باستادى. اۋدانداعى قاتىستى باسشىلارعادا حابار بەرگەن ەكەن ولاردا تۇسكە تاياپ يگىلىكتى ىستىڭ قاسىنان تابىلدى. ساعات بىردە قۇدىقتان سۋ اتقاقتاپ، لەنتاسى قيىلىپ مارە-سارە توي بولدى. اقساقالدار العاعا باتاسىن بەرسە ، قىستاق حالقى «بۇل قۇدىقتى بۇدان كەيىن < العا قۇدىعى>دەپ اتايمىز»-دەپ العىستارىن جاۋدىرىپ جاتتى.


*                     *                   *


قازان ايىنىڭ اياعى. ءسانيا تۇس اۋا ءوز كولىگىمەن جالعىز جولعا شىققان. ول ۇلانقايىر جالپاق دالانى باۋىرشا ءتىلىپ وتكەن اسپاليت جولدى ماندىتىپ باسىپ جىبەرگەنىمەن، بۇكتەرلەي كەلە، بىدىرماق وڭىردەگى وتاۋ- وتاۋ بۋىرىل قوي تاستاتاستردى شىيىرلاپ ءجۇرىپ، ەندى مىنە بۇلتاققا باسقان تاۋ جولىن دا امالسىز وگىز اياڭمەن جىبىرلاۋعا تۋرا كەلدى. قازاننىڭ قۇبىلمالى اۋا رايى تۇنەرىپ، قاراڭقى تۇسە باتىس بۇيىردەن لاپ قويعان قارا قوشقىل بۇلت، توڭكەرىلىپ كەلدى دە، ىلەزدە تۇتاس كوك جىيەكتى وتارلاپ الىپ، كوز جاسىن توگە باستادى. شەلەكتەپ قۇيعان جاۋىن مەن قوسا ناجاعايدىڭ وت قامشىسى اسپاندى تىلگىلەپ وسىپ-وسىپ وتكەندە، كوردەي قاراڭعى تاۋ ىشىندەگى اۋدەم عانا اۋماق جارىق ەتىپ، جارتاستار مەن بۇتا- بۇرگەندەر ادامعا ۇرەي تۋدىرىپ، الباستىداي اربىيىپ، سولباسىن بايقاتىپ بارىپ جوق بولادى. سول جارقىلمەن جارىسا شىققان زەل-زالا اششى كۇركىر قولقانى جۇلارداي ۇلكەن ۇرەيگە جەتەلەيدى. جازدايعى جاۋىن كوش جولىنىڭ ءۇستىن ىرىپ - ىرىپ تاعانىنداعى تاستاردىڭ جونىن اشىپ، ىرعاققا اينالدىرىپ تاستاعان، ونىڭ ۇستىنە سوقىر ءتۇن ماشينانىڭ باعدار شامىنىڭ ساۋلەسىن يەك اتتاتپاي جۇتىپ تىنادى. الدىعا جىلجىعان سايىن جول قيىنداي بەردى، قانشا دەگەنمەن ايەل زاتى ەمەسپە، ءسانيانىڭ كوڭىلىن قورقىنىش بىيلەپ الدى. جۇرەگى كەۋدەسىن تەسەرمەن بولىپ تايشا تۋلايدى. بۇل جولمەن ءدال، وسىنداي جاڭبىرلى كۇنى، ءسانيانى قويىپ مەن-مەندەگەن ەر ازامتتىڭ ءوزى ازەر جۇرەتىن. ايتەۋ استىنداعى «TOYOTA»ماركالى ماشيناسىنا سەنىپ، جولدىڭ دەنىن باسىپ بولعاندا، قايتا شەگىنەتىن ەمەس، ءتىسىن-تىسىنە باسىپ، ماقساتتى جەرگە جەتۋ ءۇشىن، تەمىراتتىڭ تىزگىنىمەن جاعالاسىپ جىبىرلاپ كەلەدى. ەندى الدىعا بىراز سۇعىنىپ ءبىر بەلەڭگىردەن اسسا، «ەگىز قارا» دەپ اتالاتىن قوس قارا تاۋ بار، سول قوس قاراتاۋدىڭ اراسىن قاق جارىپ بىلەزىك وزەنى اعىپ جاتىر. بەرگى قاراتاۋدى قىيالاپ شاتقا قاراي قۇلدىيلاپ، وزەندى بويلاپ ءسال ورلەگەندە تىزگىن ىركەر جەرگەدە جەتەدى. وندا العا ونشاقتى اداممەن بىرگە، كوش جولىنا كوپىر سالىپ جاتىر. تۇستە ءسانياعا تەلەفون جالعاپ، ازىق-تۇلىكتەرىنىڭ تاۋسىلعاندىعىن ايتقان، سودان ءتۇسكى قىزمەتەن تۇسە، ەرتەڭگى دەمالىسىنا وراي قىيمىلداعان ءسانيا، نان-پانىن دايارلاپ، ءتورت-بەس قاسقان ءمانتىسىن پىسىرىپ الىپ، ەكى بالاسىنىڭ تاماعىن ىڭعايلاپ تاستاپ، كەشتەتىپ كەلە جاتقانى وسى. ەندىگى ماسەلە ەگىز قارانىڭ توبەسىنەن باۋىرلاپ تۇسەتىن جول. بۇدان بۇرىندا ازىق-تۇلىك، كەرەك-جاراق اكەلىپ ءبىر قانشا رەت كەلگەن. وندا جاۋىنسىز بولاتىن. سولاي بولسادا بەتكەيدىڭ سىرعىما جولىىنان مىڭ ميقاناتپەن تۇسكەن، ال جاۋىندى كۇنى ماشينانى قويىپ، جۋان سىڭىر جىلقى بالاسىنىڭ ءوزى بۇل جالتاڭنان تارعاياقتاپ ازەر تۇسەر ەدى. باعانا كوك جىيەك جوعالىپ، اسپان مەن جەر شەمەندەلىپ بارا جاتقان سوڭ، كۇن جارىقتىقتىڭ شامىرقانا باستاعانىن اڭعارعان العا ءسانيادان الاڭداپ، ەكى جىگىتتى قاسىنا الىپ، دوڭعالاعانا شىنجىر بايلاعان « دالا كولىگى» مەن شاتقالدان شىعىپ الدىندا توسىپ تۇرعان. ءدال قاسىنا كەلگەندە بۇلاردى بايقاعان ءسانيا ءوزىن ۇستاي الماي جىلاپ جىبەردى. العانىڭ قۇشاعىنا بۇعىنا ءتۇسىپ، وكپە-باۋىرى سولقىلداپ وكسىگىن باسا الماي سولقىلدادى.
- جانىم! جالعىز قورىقتىڭ- اۋ، كۇننىڭ بۇلاي بۇزىلارىن بىلسەم، سەنى بەرى شىعارماي، ەرتەڭ ءوزىم-اق بارار ەدىم،- دەپ ءسانيانىڭ ماڭدايىنان سۇيگەن العا ونى باۋىرىنا تارتىپ ءبىراز تۇرعان سوڭ: -ءجا، ءسانيا مىنا كۇننىڭ باسىلار ءتۇرى جوق، سەندە  ەندى مىنا شەلەكتەپ جاۋعان جەتى قاراڭعى تۇندە قايتا المايسىڭ، ماشىيناڭدى وسى اراعا ءبىر ىڭعايلى جەر تاۋىپ توقتاتايىقتا، ءبىزدىڭ ماشينامەن ەپتەپ-سەپتەپ قوسقا جەتىپ الايىق،-دەپ، ونىڭ ماشيناسىنداعى الىپ كەلگەن كەرەك-جاراقتارىن ءوز كولىكتەرىنە سالدى دا، كەلگەن جولدارىمەن ىلدەبايلاپ ءجۇرىپ، ەت اسىم ۋاقتتا جٷمىس ورىندارىنا جەتىپ، قوستارىنا جايعاستى. قوسقا دوبەجەكپەن جارىق تاراتىپ، تەمىر مەشكە وت سالىپ قويعاندىكى مە؟ قوس ءىشى ادامعا قاۋىپسىزدىك سەگىنالىن شالىپ تۇرعانداي، ونىڭ ۇستىنە وسىنداعى ەر ادامداردى ەس كوردى مە؟ بىرتىندەپ ءسانيانىڭ جولداعى قورقىنىشى سەيىلىپ، ەندى ءوزىنىڭ العانى قۇشاقتاپ بالاشا سولقىلداپ جىلاعانى ەسىنە ءتۇسىپ، ءالگى ەكى جىگىتتەن ۇيالا باستادى. بۇل قسىلىسىن سەزە قويدى ما قالاي؟ ولار ءبىرنىڭ اۋىزىنا ءبىرى ءتۇكىرىپ قويعانداي:«وي، جەڭگە! مىنانداي جەتى قاراڭعى تۇندە، اسپان الەمىن دۇرلىكتىرىپ، جاڭبىردىڭ اراسىمەن مۇندا جەتىپ العاندا كەرەمەت باتىر ەكەنسىز»دەپ جاتىر. ايتارعا بولماسا مۇنداعىلاردىڭ ازىقتارى دا تاقا تاۋسىلىپ، قاراشاي، قاتقان نانعا قاراپ قالعان ەكەن، ءسال دەمالىپ الىپ، بەتى- قولىن جۋعان ءسانيا، تەمىر پەشتىڭ وتىن قاعىستىرىپ، الدىنا ۇلكەن مەسكەيگە ءمانتى جىلتىپ، ارتىنا شاي قويدى، ايەل زاتىنىڭ قۇدىرەتىمەن ىلەزە قوسقا جىلۋلىق ۇيالاپ، ەت مانتىنىڭ ءيسى تاناۋعا كەلىپ ۇرىلدى. ىرگە قوستاعى باسقا جىگىتەردە، وزدەرىنشە قاعىنىپ-سىلكىنىپ وسىندا كەلىپ جاعالاي ورىن الدى. بۇلاردا تالاي ۋاقىتتان بەرى قاراي جۇمىس باستى بولىپ، شارشاپ-شالدىعىپ جۇرگەن ەدى. بۇگىن ولارعا دا ءبىر وراي بولعانداي، ءبىرءسات سىرتتاعى ويپىل-تويپىل جاۋىن-شاشىندى ەستەرىنەن شىعارىپ، داستارقان باسىنا، بىرەر بوتەلكەلەرىن قويىپ، وزدەرىنشە مايراعاي دا تايراعاي بولىسىپ قالدى.

وسى ءتۇننىڭ قىلاڭداپ اتقان تاڭىندا، تابىيعات انا كەشە ءتۇنى تۇك بولماعانداي موماقان وياندى. ءتۇنگى دۇلەي جاۋىن، مال اياعىمەن توزعان اينالانى مونتاجداي جۋىپ-شايىپ تازارتقانىمەن، جازداعى كەلبەتىنە كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ەل ەتەككە ءتۇسىپ، جايلاۋ سارى جۇرت تارتىپ ەسكىرە باستاعان كەز، ەگىز قارانىڭ سايعا قاراعان ەكى بەتىندەگى كودە، بەتەگەلەر سارعايا كوزگە ۇرىلىپ، سول ساپ-سارى ەكى بەت اياعىنىڭ استىنداعى بىلەزىك وزەنىنىڭ ءتۇنگى جاڭبىردان كەيىنگى ارىنداپ، ارقىراعان سارىلىنا ءۇنسىز قۇلاق ءتۇرىپ ءمۇلگىپ تۇر. مۇلگىگەن ەكى تاۋدىڭ باسىن الا قىزىل يەكتەپ ساۋلە شاشىپ كەلەدى. تازا اۋاعا ءسانيانىڭ ۇيقىسى قانا قالىپتى. ەرتە ويانىپ كەتتى. تاڭعى سالقىن اۋاننىڭ ادامدى تىتىرەتەتىندەي ىزعارى بىلىنەدى. ءسانيا ازاماتار ىستىق ۇرتاپ، اۋىز جىلتسىنشى دەگەن ويمەن، كەشە كۇن بۇزىلا باستاعاندا، جىگىتتەر قوسقا كىرگىزىپ قويعان قۇرعاق وتىندى الىپ شىعىپ، سىرتتاعى اشىق وتتىققا وت تامىزىپ شاي قويدى. ءتۇنگى دۋمانمەن كەش جاتقان جىگىتتەر جاي تۇردى. ولار تىسقا شىعىپ، جۋىنىپ-شايىنىپ كەلگەنشە ءسانيا تاڭەرتەڭگى ءشايدىڭ داستارقانىن ءجايىپ، ىڭعايلاپتا بولعان ەدى. شايدان كەيىن كەشەگى ەكى جىگىت جەڭگەلەرىنە راقىمەتىن ايتا ءجۇرىپ، بەتكەيدەن شىعارىپ، ماشيناسىنا جەتكىزىپ، ودان تاۋدىڭ شىعار اۋزىنا دەيىن بىرگە بارىپ، ارى قاراي جولعا سالىپ قايتتى.

ءسانيا اسپاليت جولعا شىققان سوڭ ماشينانىڭ قارقىنىن 100گە شىعارىپ ءجۇيتكىتىپ كەلەدى. جالعىز-جارىم جولاۋشىنىڭ، ويعا بەيىم بولاتىنى تابيعي عوي، مىنە ءسانيادا سونداي ءبىر ءتاتتى سەزىمنىڭ جەتەگىمەن كەلەدى؛ « باقىت دەگەن نە؟ مەنشە باقىت دەگەنىمىز- سۇيگەن جاردىڭ ماحابباتىنا بولەنىپ، تۋىس-تۋعان، دوس-جارانىڭ سۇيىسپەنشىلىن سەزىنۋ، قىزمەت ورنىڭنىڭ ەتكەن ەڭبەگىڭدى كورە ءبىلۋى. قوعامدا ەل مويىندارلىق ءبىر كىسىلىك ازاماتتىق ورنىڭنىڭ بولۋى. مىنە وسى جاعىنان مەن ءوزىمدى باقىتىتمىن دەپ ويلايمىن. اينالايىن اياۋلى جارىم العاعا ريزامىن، مەن دەگەندە ەلجىرەپ- ەمىرەنىپ تۇرادى. بۇل كۇندە ىشكەنىم الدىمدا، ىشپەگەنىم ارتىمدا دەگەندەي، باسىءبۇتىن، تولسىقان جانۇيام بار. سۇيكىمدى ەكى بالانىڭ اناسىمىن، ەكەۋىدە جاۋقازىنداي قۇلپىرىپ، باقىتىتى ورتادا قۇلدىراڭداپ ءوسىپ كەلەدى، ءداريام بولسا جوعارى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتادى، دارقان بالام ورتالاۋ مەكتەپتە وقىپ جاتىر، ونىڭ بويىنان اكەسىنىڭ مىنەز- قۇلقى كورىنىپ كەلەدى، ونىڭ سىرتىندا ءان-كۇيگە اۋەستىك تانىتىپ، ءتۇرلى موزيكا اسپاپتارىن دا يگەرىپ الدى. وسىلاردىڭ ءوزى باقىتتىڭ نۇر-شۇعىلاسىنداي جۇرەگىمدى جىلتىپ كەلەدى. ەندى ءبىر سوزبەن ايتقاندا؛ باقىت دەگەنىمىز- العا قويعان  بەلگىلى ماقسات، تىلەگىڭنىڭ اينىماي كەلۋى. ماڭداي تەرىڭنىڭ جەمىس بەرۋى. بۇل جاعىنان دا، تابىسقا جەتتىم دەپ ويلايمىن. ءبىر كەزدە العامەن باس قۇراۋىما قارسى بولعان كەيبىر جەڭگەلەرىم، ەندى باسقاشا اۋەنگە باسىپ؛ ‹ اي، قىز، نەڭ جەتپەي بارادى،  انا ميليونەر كۇيەۋ، اقشانى كۇرەپ تاۋىپ جاتقاندا، قىزمەت دەپ تۇمسىعىڭنان شانشىلىپ قايتەسىڭ، جاتپايسىڭ با ۇيىڭدە، ۇلدەمەن-بۇلدەگە ورانىپ›دەيدى، ءيا، ولاردىكى جەڭگەلىك بازىنا بولسادا، جامان بولسىن دەمەيدى بوي. ءبىراق، ارمانسىز، مۇراتسىز ادام، باعدارسىز كەمە سياقتى سەزىلەدى ماعان. بۇداندا قىيىن كۇندەردە دە، ءوزىم سۇيگەن كاسىبىمدى اقساتپاعان ەدىم. بايىدىم، باردام تۇرمىس كەشىردىم دەپ جاستىقتى  بىيىك جاستاپ جاتۋدى جانىم قالامايدى. قوعام مەنى ءالى دە قاجەت ەتىپ وتىر، ادام جانىنا مەدەت بولاتىن، مەديسسينالىق كاسىپتىڭ قىرى مەن سىرىن جەتتىك يگەرىپ، تولىسا تۇسكەن شاعىمدا قالايشا ءوز باسىمنىڭ راقاتىن كۇيتەپ قالاي كەتىپ قالماقپىن. وندا ازاماتىعىم، ادامدىعىم قايدا قالماق، شيپاحانا اكىمشىلىگى مەنىڭ ەڭبەگىمدى جوعارى باعالاپ، تالاي مارتە داڭىق تورىنە شىعاردى، مىنە بۇگىن مەيىربىيكەلەر جاۋاپتىسى دەگەن مىندەت جۇكتەپ وتىر، قوعام ءۇشىن ۇلەس قوسۋ، حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتۋ ءار ءبىر ازاماتتىڭ باس تارتپاس بورىشى ەمەسپە» دەپ تۇيگەن ول، ماشينانىڭ قارقىنىن باياۋلاتىپ، ويىن ارىعا شىيراتا ءتۇستى:« كەيبىر العا سىياقتى شىرعالاڭعا ۇشىراعاندار، ءتىپتى، جىلىنا ءبىر رەت اۋىستىراتىن 20 مىڭ يۋاندىق جالعان اياقتىب ساتىپ الۋعا شاماسى كەلمەي جاتقاندا، العا ەل-جۇرتى ءۇشىن، تۋعان وتانى ءۇشىن، قانشالاعان يگىلىكتى جۇمىستار ىستەدى، ون نەشە جىلدان بەرى قاراي، اۆتونوميالى رايون جاعىنان ‹ جاستار ورتاسىنداعى كاسىپ اشۋداعى وزات جەكە›، ‹ اۆتونوميالى رايوندىق 2-كەزەكتى كاسىپ اشقان ءجۇز جۇلدىڭىزدىڭ› ءبىرى ، اۆتونوميالى رايوندىق ‹ قوسىنان قايتقان ءۇزدىك جاۋىنگەر› بولىپ داڭىق تورىنەن كورىنسە، 2009-جىلى ‹ءوزىن الۋەتتەندىرۋدىڭ مەمىلەكەتتىك ۇلگىسى›، 2012-جىلى ‹بۇكى ەل بويىنشا كاسىپ اشۋداشى ۇزدىك جەكە› بولىپ، مەمىلەكەتتىك ەڭبەك ەرى اتانىپ، ەلىمىزدىڭ استاناسى بەيجيڭگە، ەكى مارتە بارىپ، ەل اعالارىنىڭ قولىنان داڭىق گراموتاسىن الىپ، موينىنا جارقىراتىپ وردەن تاعىپ قايتتى. بۇل كۇندە اتانىڭ ۇلى ەمەس، ادامنىڭ ۇلى اتاندى، قوعام قايراتكەرىنە اينالدى. ەكى جىلدىڭ الدىندا، مۇڭعۇليا ۇكىمەتىنىڭ تالابىمەن، جەرلىك ۇكىمەتتىڭ سارالاپ بەكىتۋىمەن، ەل اتتاپ، ىرى قۇرىلىس جۇمىستارىمەن شۇعىلداندى، ەكى ەل دوستىعىنىڭ دانەكەرى دە بولا ءبىلدى. ول جاقتان ‹ دارقان› اتتى سىرتقى ساۋدا سەرىكتىگىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرىپ، ءتۇرلى قۇرىلعى-قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ، جەرلىك حالىقتىڭ ءوندىرس-تۇرمىسىنا قولايلىلىقتار جاراتىپ، ءبىر ءبولىم جەرلىك تۇرعىندارعا كاسىپ ورايىن جاراتىپ بەردى. العانىڭ ەڭبەگىنە سۇيىنگەن مۇڭعىليا مەمىلەكەتتى، قوبدا ايماعىنىڭ ۇكىمەتى‹ مۇڭعىل ەلىنە ۇلەس قوسقان جوڭگو ازاماتى› دەگەن داڭىق گراموتاسىن ۇسىندى. مىنە قازىر ەل ءىشى-سىرتىنداعى ەكى سەرىكتىكتى قاتار جۇرگىزىپ كەلەدى، بۇل كۇندە ايماقتىق مۇگەدەكتەر قوعامىنىڭ ورىنباسار توراعاسى، اۋداندىق مۇگەدەكتەر قوعامىنىڭ توراعاسى، اۋداندىق ونەركاسىپ-ساۋدا بىرلەستىگىنىڭ جوراسى سىياقتى قوعامدىق مىندەتتەردى دە ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى»دەپ وي تىزگىنىن السقا قويا بەرگەن ءسانيا 70نەشە كيلومەترلىك جولدى قالاي باسىپ قويعانىندا بىلمەي قالدى.  قالاعا كىرە  ويىن جىيىپ العان ول، حالىق جولىنىڭ تۇيىلىسىنەن اينالىپ ءوتىپ، اۋدان قالاشىنىڭ وڭتۇستىگىنەن جاڭادان بوي كوتەرگەن، تۇرعىندار رايونىنا قاراي تارتتى. اشەكەيلى تەمىر راشاتكەمەن قورشالعان اۋلعا كىرگەن سوڭ، ءوز وتپاسى جايعاسقان ءتورت قاباتتى عىيماراتتىڭ الدىنداعى الاڭعا باياۋ جىلجىتىپ كەلىپ، العانىڭ ارناۋلى الىس ساپارعا شىققاندا مىنەتىن «مەسەلدەس» ماركالى ماشيناسىنا جاناسالاي كەلىپ توقتادى.


( سوڭى )

责任编辑:admin
文章关键词0

  加载评论内容,请稍等......