قابىل اۋلەتىنەن. (1926-1995). قابا اۋدانىنىڭ ەرتىس بويىندا تۋىلعان. ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلان قايىر رۋحاني قۇندىلقتارىن كەينىگى ۇرپاقتارعا ءناسيحاتتاۋعا جانە ۇلسىمىزدىڭ اتا تەك شەجىرەسىن سوڭعىلارعا ادالدىقپەن اماناتتاۋعا شىنايى ارناعان ابىز قارت. وسىزامان قازاق تاريحىنداعى رۋ شەجىرەسىن جازىپ باسپادان شىعارعاۋعا العاش جول سالعان جانكەشتى شەجىرەشى. 2000-جىلى باسپادان شىققان «شىبارايعىر شەجىرەسىنىڭ» قۇراستىرۋشىسى. ونىڭ ەسىمىن التىن التايدىڭ كۇنگەي بەتىنەن ەرەنقابىرعانىڭ ەتەگىنە دەيىنگى ءيسى قازاق بالاسى، سونىڭ ىشىندە اباق كەرەي اۋلەتىنىڭ ۇرپاتقتارى تۇگەلگە جۋىق تانيدى. سەبەبى: قابا اۋدانىنىڭ «ءتورت كىتاپ توپتاماسى»، «قيسا-داستاندار» 1-كىتابىنىڭ 363-بەتىندە مىنانداي تانىستىرۋلار جاسالعان:

قاپاس اشۋباي ۇلى، باستاۋىش مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن، ءبىر مەزگىل وتباسى شارۋاشىلعىندا بولىپ، ونان سوڭ اسكەري ساپتا مىندەت وتەگەن، 1953-جىلى كاسىپ الماستىرىپ، سوتسياليستىك وزگەرىس جاساۋ كەزىندە اۋىل باستىعى، ۇزاق جىل قابا اۋداندىق مالشارۋاشىلىق مەكەمەمەسىنىڭ اعوتتىق كادىرى مىندەتىن اتقارعان. قاپاس اشۋباي ۇلى 1987-جىلدان باستاپ، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلستىق اۋىز ادەبيەتى قوعامىنىڭ مۇشەسى بولعان. ول حالىق مۇرالارىنان 25 تەن استام قيسا - داستاندار مەن تولعاۋلاردى جيناپ، اۋداندىق مادەنيەت سارايىنىڭ مۇرالار قامباسىنا تاپسىرعان. قيسا-داستاندار مەن تولعاۋلاردى جيناپ، اۋداندىق مادەنيەت سارايىنىڭ تاريحي شەجىر-دەرەكتەرىنە جيناعان مۇرالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە. بۇگىنگى تاڭدا، ءبىز «قابا اۋدانىنىڭ ءتورت كىتاپ توپتاماسىن» پاراقتاعانمىزدا كوپتەگەن قيسا-داستان، اڭىز-اڭگىمە، ولەڭ-جىرلاردىڭ سوڭىندا «جيناپ-رەتتەگەن نەمەسە ايتىپ بەرگەن، ساقتاعان قاپاس اشۋباي ۇلى» دەگەن ەسكەرتپەنى ءجيى جولىقىرامىز.

قاپاس اتامىزدىڭ ۇلان قايىر ەستەلىكتەرىندەگى ءوز قول جازبالارىن بۇل رەتكى شەجىرە قۇراستىرۋدا اقتارعان ەدىك. ەرىنبەي-جالىقپاي، الدە نەشە رەت كوشىرىلگەن ءىس قاعازدارى مەن ەستەلىكتەردىڭ ءوزى ەكى ساندىقتاي ەكەن. قول تاڭبالارىنان وسى ءبىر ۇلاعاتتى ىسكە ءوزىن ءبىر جولاتا ارناعان. جان كەشتى ەڭبەگى ايقىن كورنىپ تۇر. مارقۇم بۇل جولدا قيىنشىلىقتارعادا ازدا جولىپقاعان سياقتى . 1987-جىلى اقپاننىڭ 25-جۇلدىزى ەستەلىگىنە بىلاي جازىپتى (ءتۇپ نۇسقا بويىنشا): «ءوز ۇعىمىم بويىنشا جازىلعان ەدى، ءار اتانىڭ احۋالى، ءار ادامنىڭ ايتۋى بويىنشا جازىلدى. بۇلاردىڭ قاتە-دۇرىسىن ايتۋعا، بارلىعىنا توبە بيلىك ايتاتىن ۇلى كارى، تولىق تاريحي ماتەريال جازبا-دەرەك جوق بولدى. سوندىقتان بۇل ءبىر ماتەريالدان پايدالانۋشى ۇرپاقتار جازعان ادامدى كىنالاۋعا، ياعىني ءسوز ەتىپ ارتىق-كەم سويلەۋىنە، تاريحتى بىلەتىن عىلىمدى يگەرگەن جاستاردىڭ تاريحپەن سالستىرىپ، قاتە جەرلەرى بولسا، تۇزەتىپ قويۋىن تالاپ ەتەمىن. وسى ءبىر اتا تاريحىن زەرتتەپ جازۋدا، مەن ءوز باسىمنان العاندا، ەرتە تۋىپ كەش قالعان اداممىن. مىسالى، قاباداعى ساعدوللا بەيسى دە، ۇكىرداي دا، سۇيەگى مۇڭال قىلىشباي قاجى دا بالتا اۋلەتىنەن توقىرا ءجۇز باسى دا، جۇزىك اتاسىنان ، جۋانعان ۇكىرداي دا، وسى ءتورت ادام دا جازبا-سىزبا تاريح بارىن ەستىگەن بولسام دا، بۇل اسىل قازىنادان الىستاپ قالعان ەكەنمىن، وكىنگەنمەن قولدان كەلەر جوق. ءوز تۇسىمىزداعى قالعان ءبىر ءبولىم كارىلەردەن سۇراپ، تولىق بولماسادا كەرەيدىڭ كەلىپ شىعۋ احۋالىن جانە شىبارايعىر رۋىنىڭ شەجىرەسىن قىسقاشا جازدىم....»،-دەپ جازىپتى.

قاپاس قارتىمىز دەرەكتەردىڭ كوزىن اشالاپ، قاي ۋاقىتتا جازىپ-سىزىپ العانىن، انىق ەستەلىككە ءتۇسىرىپ وتىرىپتى. مىسالى، شەجىرەلى قارتتاردان: سىماعۇل مولقىباي ۇلى (قابىل)، قاليوللا جەكسەنبى ۇلى (قابىل)، ەرعالي الداي ۇلى (بايبۋرا)، قۋانعان ارىقباي ۇلى (بالتا) ت.ب كارىلەردى كوپ اۋىزعا العاندىعى بايقالادى. مارقۇمنىڭ 1992-جىلى 26-جەلتوقسان كۇنى قول تابىنان مىنا سوزدەردى جولىقتىردىق: «مەن قاپاس اشۋباي ۇلى، ءبىر ءبولىم شىبارايعىردىڭ رۋلىق تاريحىن جازۋدى، كەيىنىرەك ويلاپ، جازباعان جاقسى دەگەن قيالدى تياناقتاندىرىپ، ەل شىباردىڭ قاباداعىسىن بىلگەن ۇلكەندەردەن ۇعىسىپ جازعان ەدىم،  وسىلاي جازۋ بارىسىندا سىرتقا ياعىني باسقا ايماق، شەت جەرلەرگە كەتكەن اعايىن -تۋىستاردى سۇراستىرىپ جۇرگەندە، تولى اۋدانىنان رۋى شىبارايعىر ىشىندە سۇيەگى بايكىسى (تولى اۋدانىنىڭ دۇڭفىڭ گۇڭشىسى 5-دادۇيىندەگى) قازەز قاسەن ۇلىنا كەزىكتىم. وسى ادام ارقىلى ءماناپ ساپاتاي ۇلىنا حات جازىپ ەدىم، كەيىن وسى ارقىلى ءبىر ءبولىم احۋالدى جازدىم (ءماناپ ساپاتاي ۇلى. كالپە)، وسى ءىنىم 1987-جىلى 15-قاڭتار كۇنى ماعان جاۋاپ حات جازدى. بارىپ كورمەسەم دە، اق قاعاز، قارا سيامەن حات بەردىم. وسى بويىنشا، سول جەردەگى شىبارايعىر رۋىنىڭ احۋالىن ۇعىستىم...»،-دەپ جازادى. قاراڭىز، شەجىرە جازۋ بارىسىندا، ول استە بىرەۋدىڭ دايىن ەڭبەگىن وزبىرلىقپەن يەمدەنىپ الاتىن ارزان قولدىلىققا جۋىماي، قىزىل قولىمەن ىستەپ، ءار اۋلەتتىڭ اتا تەك شەجىرەسىن ناقپا-ناق جازىپ وتىرعان. ونىڭ مۇنداي العان بەتىنەن قايتپايتىن ءبىر بەتكەي تاباندىعىلعى قازىر كەزدەگەى بىزدەر ءۇشىن تاپتىرماس تاماشا ۇلگى بولدى. قاپاس اشۋباي ۇلى ناعىز ەل قامىن جەگەن ەدىگە، جان كەشتى شەجىرەگەر.

قاپاس اقسالدىڭ 20-عاسىر 80-جىلدارىندا قارتايىپ قالعان  جاسىنا قاراماستان، سالت اتپەن مىڭداعان شاقىرىم جول باسىپ تارباعاتاي ايماعىنىڭ قوبىقسارى، تولى اۋداندارىنا بارىپ شىبارايعىر شەجىرەسىن جيناعانىن بۇگىنگى بۋىن بىلە بەرمەيدى. قازىرگى كەزدە تولى، قۇتىبي ، سانجى، ماناس، ساۋان اۋداندارىنداعى باۋىرلاستارىمىزعا جولىعا قالساق، ەڭ الدىمەن قاپاستى اۋىزعا المايتىنى جوق. قاپاس تەك شىبارايعىر شەجىرەسىن جيناپ قالماستان، كەزىندە تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىمازىدىڭ تالايىىنىڭ اتا-باباسىنىڭ تاريحىن جيناپ تاۋىپ بەرىپ، ءبىر-بىرىمەن تابىستىرعان جان كۇيەر جوقشى بولعان.

ول شىبارايعىر رۋىنىڭ شەجىرەسىن، اباق كەرەي رۋىنىڭ ءتور شەجىرەسىن جيناۋدان باستاعان ەكەن. جۇرتقا ايان، جۇڭگو ورتا ازيا زەرتتەۋ قوعامىنىڭ ورىنباسار باستىعى، شينجياڭ حالىقارالىق التاي ءىلىمىن زەرتتەۋ قوعامىنىڭ تۇراقتى ورىنباسار باستعى قادىس ءجانابىل ۇلى مەن وسى قوعامىنىڭ مۇشەسى قوڭىرقان جۋسانبايەۆ ەكەۋى قۇراستىرىپ جازعان «اباق كەرەي» (ءتور شەجىرەسى) كىتابى 1994-جىلى قازاندا (1-باسپاسى) ىلە حالىق باسپاسى جاعىنان جوعارىدا اتالعان قوعامىنىڭ دەمەۋىمەن جارىق كورگەن بولاتىن . وسى «اباق كەرەي» كىتابىنىڭ قابادا جاساعان شىبارايعىر رۋى ءبولىمىن قاپاس اشۋباي ۇلى دايىنداپ بەرگەن.  وسى امالياتتان قاراعاندا، عۇلاما شەجىىرەشى قاپاس اشۋباي ۇلى شينجياڭ حالىقارالىق  التاي ءىلىمىن زەرتتەۋ قوعامىنا دا قوماقتى ۇلەس قوسقان دەۋىمىزگە ابدەن بولادى. بۇل ارينە از ەڭبەك ەمەس، ءبىز قۇراستىرعالى وتىرعان بۇل شەجىرەنى باستاپ جازۋ كەرەك دەگەن سۇراۋ تۋىندىعاندا، تاعى سول قاپاس اشۋباي ۇلى جازعان العاشقى شەجىرەدەن پايدالاندىق. قورىتا كەلگەندە، اتامىز قازاق «تەگىن ءبىلۋ - تەكتىلىك» دەگەن بولسا، سول تەكتىلىك قاپاس اشۋباي ۇلىنا ءمانسۇق دەگەنىمىز كەلەدى.