ورتا عاسىرداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبي سىنشىلدىق وي-كوزقاراستارى

ءابدىحالىق وسپانقارى ۇلى

(ىلە پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا ينيستيتۋتى قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى كافەدراسى، Abdhlh@163.com)


قىسقاشا مازمۇنى: ماقالادا قازاق ادەبيەتىنىڭ سىنشىلدىق، ەستەتيكالىق وي-كوزقاراستارىنىڭ بارلىققا كەلۋ، قالىپتاسۋ، دامۋ تاريحىن ورتا عاسىرداعى تۇركى تىلدەس حالىقتارعا ورتاق ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ تەوريالىق ادەبيەت سىنىنا جاتاتىن عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك»، ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوزدىگى» قاتارلى ەڭبەكتەرىنەن قاراستىرا وتىرىپ، ءوز كوزقاراسىن ورتاعا قويادى.
ءتۇيىن ءسوز: ادەبي سىنشىلدىق كوزقاراستار، ءابۋ ناسىر ءال-فارابي،  «قۇتتى بىلىك»، «تۇرىك سوزدىگى»
ورتا عاسىرداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىنداعى شوق جۇلدىزداي كوزگە تۇسەتىن الىپتار شوعىرى تۇتاس ورتا ازيا عانا ەمەس اراپ، پارس، گرەك ەلدەرىنىڭ مادەنيەت، عىلىم، ادەبيەت سالالارىنا ىقپال جاساپ، ەرەكشە گۇلدەنىپ-كوركەيگەن جاعدايدى بارلىققا كەلتىرگەن. اسىرەسە سولاردىڭ ىشىندەگى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي، ءجۇسىپ بالاساعۇني، ماحمۇت قاشقاريلاردىڭ ادەبيەت-كوركەمونەر جانە ادەبي سىنشىلدىق، ەستەتيكالىق كوزقاراستارى بۇگىنگى كۇننىڭ تۇرعىسىنان قاراعاندا دا ادەبيەتتانۋدىڭ قاعيدا، زاڭدىلىقتارىمەن ۇندەستىك تاۋىپ جاتادى. مۇنىڭ ءوزى بىزگە تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت-كوركەمونەر تۋرالى كوزقارستارىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحتىڭ تاسقاۋىنان، سىنىنان وتكەن عىلىميلىعىن اڭعارتۋمەن بىرگە ونىڭ العاشقى قاينار كوزىن اشىپ، جۇيەلەپ، عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرىپ، كادەگە جاراتۋدىڭ قاجەتتىلىگىن دە كورسەتەدى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ 9-10 عاسىرلارىندا ورتا ازيا سونداياق بۇكىل تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ مادەنيەت تاريحىنداعى ۇلى ويشىل، ەنتسكلوپەديالىق عالىم، اقىن، ادەبيەت-كوركەمونەر تەورياشىسى، ادامزات وركەنيەت تاريحىنداعى اريستوتىلدان كەيىنگى “ەكىنشى ۇستاز” اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (870-950) ادەبي سىنشىلدىق وي تاريحىندا اسا ماڭىزدى ورىندى ۇستايدى. ول قازىرگى قازاقستاننىڭ تۇركىستان قالاسىنا جاقىن جەردەگى ارىس پەن سىر ءدارياسىنىڭ قۇيىلىسىنا ورنالاسقان ەجەلگى وتىرار (ارابشا فاراپ) قالاسىنداعى قىپشاق ۇلىستارىنان شىققان اسكەري باسشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان عىلىم، بىلىمگە قۇمارتقان ءال-فارابي ءوز ەلىندە جيىرما جاسقا دەيىن جان-جاقتىلى ءتالىم-تاربيە العاسىن، مۇسىلمان الەمىنىڭ سول كەزدەگى عىلىم مەن مادەنيەت ورتالىقتارى بولعان باعدات، شام، مىسىر قالالارى مەن ەلدەرىنە بارىپ، اراپ، پارس، گرەك، لاتىن، سانسكريت تىلدەرىن جەتتىك يگەرىپ، اتاقتى ويشىل عالىمدارمەن، ونەرپازدارمەن، ءسوز زەرگەرلەرىنەن ۇلگى-ونەگە الىپ ۇيرەنە ءجۇرىپ، فيلوسوفيا، لوگيكا، پيسيحولوگيا، ەتيكا، ماتەماتيكا، استىرونوميا، ءتىل ءبىلىمى، ەستەتيكا، سوتسيولوگيا، پوەتيكا سالالارىندا ىزدەنىپ، عىلىم سالاسىندا وزىندىك كوزقاراس، جۇيە قالىپتاستىرادى. عۇلاما عالىمنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ ۇزىن سانىن كەيبىر دەرەكتەردە 160 دەسە[1،30]، كەيبىر دەرەكتەردە 150 دەلىنىپ ءجۇر[2،154].
ءال-فارابي ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن اريستوتەلدىڭ كوزقاراستارىن تۇسىندىرۋگە ارناپ، گرەتسيا وركەنيەتىن شىعىسقا تانىستىرعان ءبىرىنشى ادام. ونىڭ تۇسىنىك جازۋى، اۋدارۋى ارقىلى ادامدار اريستوتەلدىڭ فيلوسوفياسى مەن ەستەتيكاسىنداعى كۇردەلى كوزقاراستاردى اناعۇرلىم جان جاقتىلى، ىشكەرلەي ءتۇسىندى. ءال-فارابيدىڭ «فيلوسوفيانىڭ دىنگە قاتىناسى»، «كاتەگوريالار»، «ارىپتەر كىتابى»، «كەڭەس (تانبيح) كىتابى»، «مەملەكەتتىك قايراتكەرلەردىڭ ناقىل سوزدەرى»، «عىلىمنىڭ لوگيكالىق نەگىزدەرى» قاتارلى كوپتەگەن فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەرى مەن بىرگە «پوەزيا ونەرىنىڭ كانوندارى تۋرالى تراكتات»، «پوەزيا (ونەرى) تۋرالى» «ءسوز عىلىمىن كلاسسيفيكاتسيالاۋ»، «اريستوتەل ەڭبەكتەرىنە تۇسىندىرمە»، «ولەڭ كىتابى» قاتارلى ءسوز ونەرى تۋرالى ەڭبەكتەرىندە اريستوتەلدىڭ كوزقاراستارىن تۇسىندىرۋمەن عانا شەكتەلمەي اراپ، پارسى، گرەك ءسوز ونەرىنىڭ (پوەزياسىنىڭ) وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاپ، سالىستىرا زەرتتەۋ ارقىلى ءوزىنىڭ تەوريالىق سىن جۇيەسىن دە قالىپتاستىرعان. بۇل پىكىرىمىزدى «پوەزيا ونەرىنىڭ كانوندارى تۋرالى تراكتات» دەيتىن ەڭبەگىندەگى «ۇيتكەنى داناگوي (اريستوتەل) پوەزيا ونەرى تۋرالىنى ايتپاعاننىڭ وزىندە، اۋەلى سوپيستيكا ونەرى بويىنشا دا ءوز ىزدەنىسىن اياقتامادى. بۇعان (سەبەپ) ول جونىندە ءوزىنىڭ سوپيستيكا ونەرى بويىنشا ىزدەنىسىنىڭ سوڭىندا ءوزى كورسەتكەندەي، ءوزىنىڭ ءىزاشارلارىنان اقيقاتقا قول جەتكىزۋ ىسىندە باسشىلىققا الۋ ءۇشىن ول قولدانۋعا جانە رەتتەۋگە مۇمكىن بولاتىن ەشقانداي نەگىز بەن كانونداردى تابا الماعاندىعى بولىپ وتىر» [3،160] دەيتىن بايانداۋلارى انىق دالەل بولا الادى.
عۇلاما عالىمنىڭ ءسوز ونەرى (پوەزيا) تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەرى ونشالىق كوپ بولماعانىمەن باسقادا عىلىمدارعا ارناۋلى توقتالعاندا پوەزيا جونىندەگى العاشقى كوزقاراستارىن كەمەلدەندىرە، تولىقتىرا باياندايتىن كەزدەرى دە كوبىرەك كەزدەسىپ وتىرادى. فارابي دۇنيەنى تانۋ مەن ءتۇسىندىرۋدىڭ ەڭ نەگىزى فيلوسوفيا مەن لوگيكا دەپ قاراي وتىرىپ، بار عىلىمدى بەسكە جىكتەگەندە ءتىل ونەرى تۋرالى عىلىمدى ءبىرىنشى كەزەكتە اتاۋىنىڭ ءوزى ءسوز ونەرىنىڭ قوعامدىق ورنى مەن ىقپالىن كوزدە ۇستاعاندىعى انىق. ادەبيەت-كوركەمونەردىڭ العاشقى بارلىققا كەلۋى جونىندەگى كوپتەگەن كوزقاراستاردىڭ ىشىندە ەلىكتەۋ تەورياسىن دا ادام بالاسىنىڭ كوركەمونەرى جاراتىلىس دۇنيەسى مەن قوعامدىق ومىرگە ەلىكتەۋدەن جارىققا شىعادى دەپ قارالادى. فارابي ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىر بولىمىندە ۇستازى اريستوتەلدىڭ ەلىكتەۋ تەورياسىن تۇسىندىرە وتىرىپ، كەڭ كوسىلىپ، «سوپيستيكا» مەن «ەلىكتەۋدىڭ» ارا جىگىن ناقتىلى مىسالدارمەن اشىپ كورسەتۋمەن بىرگە ءىس-ارەكەت ارقىلى ەلىكتەۋ جانە ءسوز سويلەۋ ارقىلى ەلىكتەۋ دەپ ەكى تۇرگە بولىنەتىندىگىن دە ورتاعا قويادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا مۇنداي ويلى پىكىر جالاڭ تەوريالىق ۇعىم، جۇيە ارقىلى ورتاعا قويىلاتىن بولسا، بالكىم ونىڭ ءسىڭىمى، ءتۇسىنىلۋ، قابىلدانۋ مۇمكىنشىلىگىنىڭ قانشالىق بولارىن بايىمداعان عالىم ءارى تەوريالىق، ءارى ناقتى، ءارى لوگيكالىق زاڭدىلىقتارمەن ورايلاستىرا بايانداۋدىڭ ۇتىمدى بولارىن بايقاعاندىعىنان دەپ قارايمىز.
ول كوركەمونەر مەن ويدىڭ قاتىناسى تۋرالى توقتالعاندا، كوركەمونەر – ادام ويىنىڭ جاسامپازدىعى، وي فورماسىنىڭ ءبىر ءتۇرى، ادامدا سىرتقى دۇنيەنى جانە ىشكى جان دۇنيەنى سەزەتىن ەرەكشە ويلاۋ قابىلەتى بولادى دەپ قارايدى. فارابيدىڭ سەزىم، كوركەمونەرلىك قيال سونداياق تانىم قاعيداسى قاتارلىلارعا بولعان دارا كوزقاراسى ارقىلى سوفيستيكا مەن كوركەمونەرشىنىڭ پارقىن ايقىنداپ، سول كەزدەگى ۇستەم ورىندا تۇرعان جاڭا پلاتونشىلدىق، يسلام كلاسسيتسيزيمى مەن حريستيان ءدىنتانۋى دارىپتەگەن «سەزىم مەن قيال – الجاستىرادى، قىلمىستىڭ قاينارى» دەگەن كوزقاراسقا قارسى تۇرىپ، كوركەمونەرلىك قيال مەن رياليزيمدىك كوركەمونەر قاعيداسىن قورعادى. ول ءوزىنىڭ ماتەرياليزيمدىك ەستەتيكالىق كوزقاراسىن شىعار ءتۇيىن ەتىپ، ەلىكتەۋ دۇنيەدەگى بارلىق كوركەمونەر جانرلارىنا ورتاق قاسيەت دەپ قارادى. ونىڭ تەوريالىق شىعارمالارىندا اراپ، پارىس پوەزياسىنداعى ماداق ولەڭ، شەنەۋ ولەڭ، جۇمباق ولەڭ، كومەديالىق ولەڭ، ليريكالىق ولەڭ قاتارلىلارعا تالداۋ جاساۋمەن بىرگە گرەك پويەزياسىنداعى تراگەديا، داستان، ەپوس، كومەديا قاتارلى كوركەمونەرلىك فورمالارعا سونداياق ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ وزىندىك مازمۇن، قۇرلىمدىق ەرەكشەلىگىنە دە تالداۋ جاساپ، ءوز كوزقاراسىن ورتاعا قويعان.
تۇركى حالىقتارىنىڭ جانە ءبىر عۇلاماسى ءجۇسىپ حاس حاجيب بالاساعۇني قازىرگى قىرعىزستاننىڭ توقماق قالاسىنا جاقىن شۋ بويىنا ورنالاسقان بالاساعۇن قالاسىندا 11-عاسىردىڭ العاشقى جارىمىندا دۇنيەگە كەلىپ، سول عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا قايتىس بولعان. ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» اتتى داستانىندا باياندالۋىنشا بۇل شىعارماسىن  حيجريا ەسەبى بويىنشا 462-جىلى، قازىرگى جىل ساناۋ بويىنشا 1069-1070-جىلى بالاساعۇندا باستاپ، 18 ايدا قاشقاردا جازىپ بولعاندىعى ايتىلادى. «قۇتتى بىلىك» داستانىن شىنلىقتار “اداب ۋل-مۋلۋك” (شاحتاردىڭ ادەپ-قاعيدالارى)، ماشىن مالىكىنىڭ حاكىمدەرى “ايناك ۋل-ماملاكات” (مەملەكەت ءداستۇرى) دەسە، ماشىرىقلىقلار “زيناتۇل-ءۇمارا” ء(ومىر زەينەتى) دەسكەن. يراندىقتار ء“شاحناماي تۇركي” دەسە، جانە بىرەۋلەر “پانۋنامان مۋلۋك” (پاديشالارعا ناسيحات) دەپ، تۇراندىقتار “قۇتادعۇ بىلىك” [4،66] دەيتىن ۇقسامايتىن اتاۋلارمەن اتاپ كەتكەن. داستاننىڭ نەگىزگى يدياسى – مەلەكەتتى باسقارۋدا ءادىل زاڭنىڭ سيمۆولى رەتىندە الىنعان كۇنتۋدى پاتشانى، باق-داۋلەتتىڭ بەينەسىندە ءۋازىر ايتولدىنى، اقىل-پاراسات بەينەسىندە ءۋازىردىڭ ۇلى ۇعدۇلمىشتى، قاناعات-نىساپتىڭ ورنىنا ءۋازىردىڭ تۋىسى ودعۇرمىشتى الا وتىرىپ ورتاعا قويىلادى. ورتا عاسىرداعى شىعىس عۇلامالارى سياقتى ءجۇسىپ بالاساعۇني دا ءوزىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق وي-كوزقاراستارىن پوەزيانىڭ ورنەكتى، وبرازدى تىلىمەن كەمەلدى قوعامنىڭ بەينەسىن تۇركى مادەنيەتى مەن مۇسىلمان وركەنيەتىن ۇشتاستىرا باياندايدى.
 «قۇتتى بىلىك» داستانىندا ءومىردىڭ ءمانى بايىمدالىپ، ادام بالاسىنىڭ مۇرات، ءدىن، ونەر، دانالىق قاتارلى رۋحاني بايىلىقتارى جونىندەگى كوزقاراستار جان-جاقتىلى سارالانۋمەن بىرگە ادەبيەت-كوركەمونەر جانە ەستەتيكالىق كوزقاراستارى دا ورتاعا قويىلادى. اسىرەسە، داستانىنىڭ «ءتىل ونەرىنىڭ قاسيەت-سيپاتى مەن پايدا-زيانى تۋرالى»، «كىتاپقا ات قويىلۋى، قارتتىق تۋرالى»، «ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتى تۋراشىلدىعى، شىنشىلدىعى تۋرالى»، «اقىندارمەن قالاي قاتىناسۋ جونىندە»، «ءسوز سيقىرى تۋرالى»، «اقىندار تۋرالى» دەگەن ارناۋلى تاقىرىپتارىندا ادەبيەت جاسامپازدىعىنىڭ قاعيدالارى مەن رولى، اقىن پارىزى مەن اقىن ولەڭدەرىنىڭ كۇش-قۇدىرەتى، پوەزيانىڭ ءتىل ونەرى ەكەندىگى، ادامدارعا ەستەتيكالىق ءلاززات باعىشتايتىندىعى جونىندەگى وي-كوزقاراستارىن وبرازدى تىلمەن ورتاعا قويادى.
163  اقىل، ءبىلىم، ءتىلماشى – ءتىل، بۇل كەپىل،
جارىق توگىپ، ەلجىرەتەر ءتىل دەپ ءبىل.
164  تىل قادىرلى ەتەر، ەرگە باق قونار،
قور قىلار، كەتەتۇعىن باس بولار[4،114].
اقىن وسى تاراۋدا نەگىزىنەن ادام بالاسىنىڭ قوعامدىق ورتاداعى قارىم-قاتىناسىنىڭ دانەكەرى ءتىلدىڭ اسا ماڭىزدى قوعامدىق رولى، ورىندى-ورىنسىز ىستەتىلۋىنە قاراي ناقتىلى باياندالادى. اسىرەسە، اقىل مەن ءبىلىمنىڭ تاسىمالداۋشى دانەكەرى، ءتىلماشى ءتىل بولعاندىقتان ومىرگە جارىق توگىپ، پەندە بالاسىنىڭ كوڭىلىن ەلجىرەتەر قاسيەتىمەن بىرگە باسقا باق بولىپ تا، سور بولىپ تا كەلۋى، اۋەلى باسىڭا قاۋىپ بولىپ تا ءتونۋى مۇمكىن ەكەندىگىن اشىق ايتادى.
اقىن ەندىگى جەردە ءسوز ونەرىمەن شۇعىلدانىپ، ادام بالاسىنىڭ رۋحاني ءومىرىن بايىتۋشىلاردىڭ قوعامدىق ورتاداعى ىقپالى مەن اسەرىن ايتا وتىرىپ، جاي عانا ولارمەن قانداي قارىم-قاتىناستا بولۋ جونىندە كەڭەس بەرىپ وتىرعانداي كورىنگەنىمەن، شىن مانىنە كەلگەندە، الەۋمەتتىڭ بويىندا ساقتالعان كىناراتتى سىناۋ، مىنەۋ ارقىلى تۇزەتۋشى، دۇرىس جولعا سالۋشى ەكەندىگىن دە ورتاعا قويادى. اقىننىڭ كوركەمدىك ويىن ۇعىنۋ قاشاندا ونىڭ قاتپارى قالىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ، ءىنجۋ-مارجانىن تەرە ءبىلۋ كەرەكتىگى ەسكەرتىلەدى.
4392 شايىرلار بار سوزدەن كەستە توگۋشى،
كىسىلەردى ماقتاپ، داتتاپ – سوگۋشى.
قىلىشتان دا وتكىر، اشتى تىلدەرى،
قىلدان نازىك ويلارىنىڭ ىزدەرى.
ۇققىڭ كەلسە ۇشقىر، نازىك سوزدەرىن،
ەستىگەن ءار ءسوزدىڭ ءتىنىن كوزدەگىن.
اقىن كوڭىل تەڭىزىنە باتادى –
ءىنجۋ، گاۋھار، جاقۇت نۇرىن شاشادى!
ماداقتاسا ەلگە داڭقىڭ جەتەدى،
ەگەر سوكسە – ماسقارا، قور ەتەدى![4،742،743]
ولسەڭ ءبىر كۇن، كۇلگە اينالار ءتانىڭ دە،
ءسوزىڭ قالار – ءتىلى باردىڭ بارىندە [4،1067].
مۇنان سىرت، داستانعا قارا سوزبەن دە، ولەڭ سوزبەن دە جازىلعان العى سوزدە «قۇتتى بىلىكتىڭ» يدەيالىق مازمۇنىنىڭ تەرەڭدىگى، كوركەمدىك ورەسىنىڭ جوعارىلىعى، اتاق-داڭقى، جازۋشىنىڭ سالاۋاتى، قوعامدىق قيمىلدارى، داستاننىڭ قالاي جازىلعاندىعىن تانىستىرۋمەن بىرگە، سول كەزدەگى ەل ورتاسىندا تۋدىرعان اسەر-ىقپالى مەن بىرگە العان باعاسىن دا ەسكەرتىپ وتەدى. «بۇل كىتاپ قايسى ىقىلىم زامانداردا، قاي پاتشالىققا جەتسە دە، ءومىردى تەرەڭ پارىقتاپ، پايىمداعانى ءۇشىن، كەرەمەت كوركەمدىگى ءۇشىن سول ەلدەردىڭ حاكىمدەرى مەن عالىمدارى ىقىلاسپەن قابىل الىپ، ارقايسىسى ءارتۇرلى لاقاپ ات بەرگەن» [4،66]. وسى كىتاپتاعى “اقىل كوركى – ءتىل، ءتىلدىڭ كوركى-ءسوز”، “تاياق ەتتەن، ءسوز سۇيەكتەن وتەدى”، ء“سوز ويدىڭ كورىنىسى”، ء“تىل مەن ءسوز كوڭىلدىڭ ايناسى” دەگەن ولەڭ جولدارى مەن ماقال-ماتەلدەر ءسوز ونەرىنە دەگەن بيىك تالاپتى، ەستەتيكالىق تالعامدى، سىنشىلدىق ويلاردى اڭعارتادى.
ايگىلى ەنتسكلوپەديالىق عالىم، تۇركى فيلولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ماحمۇت قاشقاريدىڭ (1019 — 1113 كەيىنگى جاسالعان مولشەر) «ديۋاني لۇعات-ات تۇرك» («تۇرىك سوزدىگى») اتتى سوزدىگى ورتا عاسىرداعى تۇتاس تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلى، مادەنيەتى، ادەبيەتى، ەتنوگرافياسى، گەوگرافياسى قاتارلى كوپ سالالاردان قۇندى مالىمەتتەر بەرەتىن كەسەك عىلىمي ەڭبەك بولىپ تابىلادى. بۇل سوزدىك جالپى ءۇش توم بولىپ، 1072-جىلى باعداتتا جازىلىپ، كەيىن ءتورت رەت تۇزەتىلىپ، 1074-جىلى اياقتاسقان. سوزدىكتە 7500 ءسوز، 242 ولەڭ-جىر، 279 ماقال-ماتەل، 20 مولشەرىندە ەرتەگى-اڭىز، ءبىر ايتىس قاتارلى ادەبي مۇرالار تاڭداپ ەنگىزىلگەن. ورتا ازياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىنا العاش يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىنىڭ اسەرىنەن اراپ ەلدەرىنىڭ مادەنيەتى دە ەندەپ كىردى. بۇل كەزەڭدە عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ، وقۋ-اعارتۋدىڭ، ۇگىت-ناسيحاتتاردىڭ، اۋەلى، اراپ عالىمدارى، ادەبيەتشىلەرى مەن ورتا ازياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ عالىم-ادەبيەتشىلەرىنىڭ عىلىمي، مادەني قارىم-قاتىناستارىنىڭ بارلىعى اراپ تىلىمەن جۇرگىزىلگەندىكتەن اراپ ءتىلى اسا ماڭىزدى ورىنعا كوتەرىلگەن. الايدا 1050-جىلداردان باستاپ، اراپ يمپەرياسى قۇلدىراۋعا بەت الىپ، يمپەريانىڭ ورتالىعى باعداتتا تۇركى ءتىلدى حالىقتاردىڭ ىقپالى كۇشەيە باستاعان. سول كەزەڭدەگى «تۇرىك ءتىلىنىڭ اراپ تىلىمەن بايگەگە تۇسكەن ەكى اتقا ۇقساپ تەڭ شاۋىپ بارا جاتقاندىعىن كورسەتۋ ءۇشىن»[5، 32] سوزدىكتىڭ قۇراستىرىلعاندىعىن ايتا كەلىپ، «ءوز دەرتىن ايتۋ ۋا تۇرىكتەرگە جاقىن بولۋ، جاعۋ ءۇشىن ولارعا تۇرىك تىلىندە سويلەسۋدەن پايدالى جول قالمادى» [5،30]دەيدى اۆتور. تۇركى حالقىنىڭ گۇلدەنىپ-كوركەيە باستاۋى تۇركى ءتىلىنىڭ دە قوعامدىق قارىم-قاتىناس پەن حالىقارالىق بارىس-كەلىستىڭ ورتاق قولداناتىن قۇرالىنا اينالعاندىعىن دا ماحمۇت  قاشقاري اشىق ورتاعا قويادى.
بۇل ەڭبەك تۇرىكشە-اراپشا تۇسىندىرمە سوزدىك بولۋ سيپاتىمەن ءاربىر سوزگە بەرىلگەن تۇسىنىكتىڭ قاجەتتىلىگىنە ساي الىنعان مىسالداردىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ كوپتەگەن جانرلىق تۇلەرىنىڭ ىشىندەگى تاڭداۋلى ادەبي شىعارمالاردان سارالاپ الىۋى — عالىمنىڭ عۇلاما ءتىل مامانى بولۋمەن بىرگە مول ءبىلىمدى ادەبيەتشى، ادەبي مۇرانى جيناۋشى، سارالاۋشى بىلىكتى ادەبيەتتانۋشى ەكەنىن دە كورسەتىپ بەرەدى.
ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوزدىگى» ورتا عاسىرداعى تۇركى حالقىنىڭ ءتىلىن اراپ حالقىنا تانىستىرۋدى نەگىزگى ماقسات ەتكەنىمەن، سوزدىككە ەنگىزىلگەن سوزدەردىڭ ءمان-ماعىناسىن اشالاپ ءتۇسىندىرۋى ءتىلدىڭ ەتيمولوگياسىنان باستاۋ الىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى، تاريحى، سالت-ساناسى، اسىرەسە، ادەبيەت-كوركەمونەرىنە ۇلاسىپ جاتۋى جالاڭ ءتىل تۇرعىسىنان ءسوز قوزعاۋدىڭ ءبىر جاقتىلى كوزقاراس بولىپ قالاتىندىعىن اڭعارتادى. بۇل تۋرالى سوزدىك يەسىنىڭ ءوزى تۋرالى «سونىمەن، مەن سول تۇرىكتەردىڭ قىزىل تىلگە ەڭ شەشەندەرىنەن، ەڭ ادەمى اڭگىمەشىلەرىنەن، ەڭ ءبىر زەرەكتەرىنەن، ەڭ بىلگىرلەرىنەن، ەجەلگى اسىل تايپالارىنان ۋا سوعىس ىسىندە مىقتى نايزاگەرلەرىنەن بولعاندىعىمنان»[5،31] دەپ بايانداۋىنان مىناداي ەكى ماسەلەنى بايقاۋىمىزعا بولادى: ەڭ الدىمەن، عالىمنىڭ ءبىتىم-بولمىسىنداعى - قىزىل ءتىلدىڭ شەشەنى، اڭگىمەشى، سۇڭعىلا زەرەكتىگى، تەك قانا ءتىل عىلىمىنىڭ بىلگىر مامانى عانا ەمەس، ءوز زامانىنداعى ادەبيەتتى تانىپ، باعالاي بىلگەن مايتالمان ادەبيەتشى ەكەندىگى سىندى ەرەكشەلىكتەرىن دە اشىپ بەرەدى. ارينە، مۇنى عالىمنىڭ وسى ەڭبەگىنە ەنگىزىلگەن ءار جانرداعى ادەبي شىعارمالاردىڭ ۇزىندىلەرىن سوزدەردىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىندىرۋدە ءوز ورنىنا قويىپ، دالەلدى تۇسىنىك جاساۋىنان، ماعىناسىن اشىپ، بۇتارلاپ تالداۋ جاساۋىنان بايقاۋعا بولادى. ونان كەيىن، تۇركى حالىقتارىنىڭ سوزدىك قورىنىڭ مولدىعىمەن بىرگە شەشەندىكتى، اڭگىمەشىلدىكتى ۇلكەن بىلىمدىلىك، بىلىكتىلىك، سالاۋاتتىلىقتىڭ بەلگىسى ەسەبىندە قارايتىندىعىن دا، سول داۋىردەگى ولاردىڭ ادەبي ورەسى مەن ادەبي كوزقاراسىنىڭ، ەستەتيكالىق تالعامىنىڭ، سىنشىلدىق وي-پىكىرلەرىنىڭ دە وتە جوعارى دەڭگەيگە جەتكەندىگىن دە كورسەتىپ بەرەدى.
ماحمۇت قاشقاري «سوزدىكتى» قۇراستىرۋ بارىسىندا تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ قالالارى مەن دالاسىن ارالاپ، ولاردىڭ ورتاسىنان اسا مول ءبىرىنشى قول تىلدىك ماتەريالداردى جيناۋ، رەتتەۋ، سارالاۋ بارىسىندا تاڭداۋلى ادەبي مۇرالاردى دا سوزدىكتىڭ قاجەتتىلىگىنە ساي ۇتىمدى تۇردە پايدالانۋى تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەت، ءتىل، ادەبيەت تاريحىنداعى توسىن قۇبىلىس دەپ ساناۋعا بولادى. ءبىز وسى تۇرعىدان العاندا، ماحمۇت قاشقاريدى تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت مۇراسىن جيناۋشى، رەتتەۋشى، ولارعا تۇسىنىك جاساۋشى دەپ قاراۋمەن بىرگە ەڭ العاشقى تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەتىن ― ولەڭ، جىر، ەرتەگى، اڭىز، ميف، ماقال-ماتەل، ەپوس، ايتىس، نەسىر، حيقمات سوزدەر، سەجىلەر قاتارلى جانرلاردى العاش رەت تۇرگە ايىرىپ، جىكتەۋ جۇمىسىن جان-جاقتىلى، عىلىمي تۇردە جۇرگىزگەندىگىن دە كورۋگە بولادى. بۇل جونىندە عۇلامانىڭ «مەن بۇل كىتاپتى حيقمات سوزدەر، سەجىلەر (ۇيقاستى، ۇيلەسىمدى ءسوز. ا.ەگەۋبايەۆ)، ماقال-ماتەلدەر، ولەڭ-جىرلار، رەجەز (بۇل جەردە قاھارماندىق، باتىرلىق جىرلاردان ءۇزىندى دەگەن ماعىنادا. ا.ەگەۋبايەۆ)، جانە نەسىر (كوركەم قارا ءسوز. ا.ەگەۋبايەۆ) سەكىلدى ادەبي سوزدەرمەن بەزەندىرىپ، ماقسۇس الىپپەسى رەتىمەن ءتۇزىپ شىقتىم. ۇيرەنۋشىلەر مەن قىزىعۋشىلار كەرەكتى سوزدەردى تەز، وڭاي تابۋ ءۇشىن كوپ جىلدار بەينەت شەگىپ، سوزدەردى ورىن-ورىندارىنا قويدىم. كومەسكىلەرىن اشتىم، جارىق ەتتىم، قاتەلەرىن جۇمسارتتىم، تۇزەتتىم» [5،31]دەگەن ءوز ءسوزىن العا تارتۋدىڭ ءوزى اتالمىش كوزقاراسىمىزدى دالەلدەپ بەرە الادى. عالىمنىڭ «ادەبي سوزدەرمەن بەزەندىرىپ...ورىن-ورىندارىنا قويىۋى...كومەسكىلەرىن اشۋى، جارىق ەتۋى، قاتەلەرىن تۇزەتىپ، جۇمسارتۋى» ءتىل ءبىلىمى تۇرعىسىنان ورتاعا قويىلعان دەسەك تە ادەبي، ەستەتيكالىق ورەسى مەن تالعامىن، كوزقاراسىن، ستيليستيكالىق جاقتاعى تالعامى مەن شەبەرلىگىن دە ايقىنداپ بەرەتىندەي. ال، ادەبي جانر – قاي حالىقتىڭ ادەبيەت تاريحىندا دا ءداۋىر مەن زامانانىڭ، ادەبي ءۇردىستىڭ دامۋى مەن قاجەتتىلىگىنە ساي تۇرلەنىپ، تولىعىپ وتىراتىندىعىن ەسكەرەر بولساق، ورتا عاسىرداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبي جانرلارىنىڭ بۇگىنگى كۇندە ءبىر بولىمىنەن كوز جازىپ قالعانىمىزبەن، «تۇرىك سوزدىگىنىڭ» تاريحي جادىمىزدى قايتالاي جاڭعىرتىپ، ادەبي جانرلاردىڭ دامۋ، وزگەرۋ بارىسىنان سىر شەرتكەندىگىمەن قۇندى ەكەندىگىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى.
ادەبيەت تاريحىندا جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەبي سىنشىلدىق كوزقاراستاردىڭ بەينەلەنۋ فورماسى مەن مازمۇندارى الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. ءمالىم ءبىر شىعارما اۆتورىنىڭ ءومىر سۇرگەن قوعامدىق ورتاسى، تاريحي جاعداي، ادەبي ۇدەرىس، ادەبي وي-پىكىردىڭ وي دەڭگەيى، شىعارمانىڭ جازىلۋ جاعدايى دەگەندەردىڭ ءبار-ءبارى دە سول داۋىردەگى ادەبي وي-پىكىردى، ەستەتيكالىق تالعام مەن كوزقاراستاردى كورسەتىپ بەرەدى. سوزدىكتىڭ قۇراستىرىلۋى جونىندە «ولاردىڭ شاحارلارى مەن ساحاراسىن باستان اياق ارالاپ شىقتىم. تۇرىك، تۇرىكمەن، وعىز، شىعىل، ياعما، قىرعىزداردىڭ سوزدەرىن جانە (سوزدەرىنىڭ) قاسيەت، قۇپيالارىن انىقتاپ شىقتىم، ولاردى پايدالاندىم. مەن بۇل ىستەردى وسى تىلدەردەگى ءاربىر كىشىگىرىم ايىرماشىلىقتاردى پارىقتاپ ءبىلۋ ءۇشىن ىستەدىم. سونىمەن ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءتىلى مەنىڭ كوڭىلىمدە ۇيالاپ، بەرىك ساقتالىپ قالدى. مەن ولاردى مۇقيات رەتتەپ، ابدەن تارتىپكە كەلتىرىپ، جۇيەلەپ شىقتىم» [5،31]دەگەن كوزقاراستارى بىزگە ادەبيەت سىنىنىڭ ادىستانىمىنداعى اۆتوردىڭ ءومىر سۇرگەن ءداۋىرى مەن شىعارمانىڭ جازىلۋ جاعدايىنان حاباردار ەتەتىن قوعامدىق تاريحي سىن اعىمىنىڭ قاعيدالارى مەن زاڭدىلىقتارىن دا ەسكە سالادى.
سوزدىكتەگى ادەبي جانرلاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى دە، قوماقتى سالاسى بولىپ كوزگە تۇسەتىن ماقال-ماتەلدەردى «تۇرىك سوزدىگىندەگى» ءبىر ءبولىم سوزدەردىڭ ماعىناسىن عىلىمي، ءدال ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا جاي مىسال رەتىندە الۋمەن توقتامايدى. ونىڭ ماعىناسىن اشالاپ كورسەتىپ، قايسى حالىقتىكى، قانداي تىلدىك ورتادا قولدانىلاتىندىعىن، نەندەي جاعدايعا بايلانىستى جارىققا شىققاندىعىن اشالاپ كورسەتۋى – تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىندەگى سوزدەردىڭ ەتيمولوگياسىن قاراستىرۋ اياسىنان اسىپ ءتۇسىپ، حالىقتىق ادەبيەتتىڭ ءبىر جانرى بولعان، تىكە جانە استارلى ماندە قوس قابات كەلەتىن ماقال-ماتەلدى ادەبي شىعارما رەتىندە قاراپ، سىنشىلدىق كوزقاراسپەن سارالاپ، جان-جاقتىلى تالداۋ جاساۋعا ۇلاسىپ جاتۋى ادەبيەتتانۋشىلاردى قىزىقتىراتىن تاقىرىپ ەكەندىگىن دە داۋ جوق. سوزدىكتە مۇنداي مىسالدار وتە كوپ كەزدەسەدى: .
«اشىش-قازان دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن انىقتاۋ ماقساتىندا الىنعان ماقالدا بىلاي ايتىلعان: اشىش ايۋر ءتۇپۇم التۇن، قامۇش ايۋر مەن قايدامەن — قازان ايتار: ءتۇبىم التىن، ءشومىش ايتار: مەن قايدامىن؟ (قازان ءتۇبىم التىن دەپ ماقتانسا، ءشومىش: «ونداي بولسا مەن قايدامىن؟» دەيدى) . بۇل مىسال ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگىن بىلەتىندەر الدىندا ماقتانعان كىسىگە قاراتىپ ايتىلادى» [5،81].
«ەگىر-اگىر: ءىش اۋرۋىنا ءدارۋ بولاتىن وسىمدىكتىڭ ءبىر ءتۇرى. بۇل ءسوز مىنا ماقالدا كەلتىرىلگەن: ەگىر بولسا، ەر ولمەس – جانىندا ەگىر ساقتاعان ادام ءىش اۋرۋىنان ولمەيدى. سولاي ىستەپ ءىش اۋرۋىنا ۇشىراعان ادام ونى جەسە تۇزەلەدى. بۇل ماقال ءار ءىستىڭ الدىن العان ءلازىم دەگەن ماعىنادا ايتىلعان» [5،83].
 «الىم: ادامدارداعى الاشاق، الاتىن نارسە. ماقالدا بىلاي دەگەن: الىمشى ارسلان، بەرىمشى سىشعان. الىمشى – ارىستان، بەرۋشى (بەرەشەك) – تىشقان. قارىزىن تالاپ ەتىپ الۋشى تۇيىلگەندە ارىستان بولادى، قارىزدى قايتارۋشى قورىققاننان تىشقان كەبىندە بولادى» [5،105].
جوعارىدا الىنعان بىرنەشە سوزدەردىڭ ماعىناسىن سوزدىك يەسى كەز كەلگەن ماقال-ماتەلدى الىپ تۇسىنىك جاسامايدى، قايتا سوزدىكتە كەلتىرىلگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن ادامداردىڭ ساناسىنا ىقبال جاسايتىن ەڭ تاڭداۋلى، تەرەڭ ويلى، وبرازدى ماقال-ماتەلدەردى سارالاپ الۋى — ادەبي مۇراعا دەگەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ەستەتيكالىق تالعامىن دا كورسەتىپ بەرەدى. اسىرەسە، تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويعا تولى ماقالداردىڭ تىكە جانە استارلى ماعىنالارىن شەشىپ، بۇتارلاۋى ادەبيەت سىنىنىڭ شىعارماعا تالداۋ جاساۋ ءادىسى مەن ءتاسىلىن ەسكە سالادى.
سوزدىكتە تۇركى حالىقتارىنىڭ حالىقتىق ادەبيەتىنىڭ از بولماعان جانرلارى اتالعان شىعارمانىڭ كەز-كەلگەن جەرىندە سوزدەردىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرۋگە ۇتىمدى پايدالانعاندىعىن كەزدەستىرۋگە بولادى. سول جانرلاردىڭ ەڭ نەگىزگى قوردالى سالاسى دا، اۋەلى، بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ەت پەن تەرىدەي بىتە قايناسىپ كەتكەنى دە ولەڭ، جىر مەن ەپوستار ەكەنى انىق. سولاردىڭ بىرنەشەۋىنە زەر سالىپ كورەلىك:
 «ۇدزىك: كۇيىك، ۇزدىگۋ. عاشىقتىق، ماحابات سەزىمىنىڭ قوزعالىسى. جىردا شايىر بىلاي جىرلاپتى: .
ۇدزىك مەنى قومىتتى،
ساقىنش ماڭا يۇمىتتى،
كوڭلۇم اڭار ەمىتتى،
ءيۇزۇم مەنىڭ سارعارۇر.
(كۇيىك مەنى كۇيدىردى،
قايعى ماعان ءۇيىلدى،
كوڭىلىم سوعان ىنتىزار،
ءجۇزىم مەنىڭ سارعايار) .
 (سۇيگەنىمە عاشىقتىعىم، ماحاباتىم مەنى ۋايىم سەرگەلدەڭگە ءتۇسىردى، كوڭىلىم تۇگەل سوعان ىنتىقتى، سودان مەنىڭ ءجۇزىم سارعايدى)» [5،98].
 «الپ: الىپ، باتىر. الپ ياعىدا، الچاق چوعىدا — باتىر جاۋدا، مومىن داۋدا (بىلىنەر) .» جىردا بىلاي جىرلانادى: .
 «الپ ەر توڭا ءولدى ءمۇ،
ەسىز اجۇن قالدى مۇ،
وزلەك ءوشىن الدى مۇ،
ەمدى يۇرەك يىرتىلۇر.
 (الىپ ەر توڭا ءولدى مە؟
جامان دۇنيە قالدى ما؟
زامان ءوشىن الدى ما؟
ەندى جۇرەك جىرتىلار!
 (افراسياب – الىپ ەر توڭا – ءولدى مە؟ جالعان دۇنيە ودان كەيىن قالدى ما؟ تاعدىر، زامانا ودان ءوشىن الدى ما، ەندى سول ءۇشىن زامانعا كۇيىنىپ، وكىنىپ جۇرەكتەر جىرتىلار!)» [5،70].
«ودزلەك: زامان، ءداۋىر، ۋاقىت. بايىتتە بىلاي جىرلانادى: .
ودزلەك قامۇع كۇفرەدى،
ەردەم ارىع سەۆرەدى،
يۇنشىع يابۇز تەۆرەدى،
ەردەم بەگى شەرتىلۇر.
زامان تۇگەل كۇيرەدى،
پاراسات، پاكتىك سيرەدى.
ازعىن، جاۋىز جينالدى،
داڭىقتى بەك جوعالدى.
 (زامان بۇتىندەي تەرىس اينالدى، بۇزىلدى؛ ونەر، ءبىلىم، پاراسات، تازالىق ازايدى؛ زالىم، ناشارلار قاپتاپ جيىلدى؛ ونەر-ءبىلىم بەكتەرى مەن حاقان افراسياب جوعالدى، سولار جوعالعان سوڭ وسىلاي بولدى)» [5،133].
اتالعان ءۇش مىسالدى سوزدىكتەن جانرلىق سيپاتى مەن مازمۇندىق ەرەكشەلىگىنە قاراي ولەڭ، جىر، ەپوستان (رەجەز-بۇل جەردە قاھارماندىق، باتىرلىق جىرلاردان ءۇزىندى دەگەن ماعىنادا. ا.ەگەۋبايەۆ) الىنعان ءۇزىندىنى تاڭداپ الۋىمىزداعى ماقسات – كەيبىرەۋىنىڭ جانرشالارعا جىكتەلىسىن انىق كورسەتىپ، اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەي ولەڭ، جىر، ءبايىت، رەجەز دەگەننىڭ وزىندە بۇگىنگى كۇندەگى پوەزيانىڭ ماحابات ليريكاسى، ساياسي-ازاماتتىق ليريكالارىنىڭ جانرلىق ەرەكشەلىگىمەن سايكەستىك تاۋىپ جاتۋىنىڭ ءوزى كىسىگە وي سالاتىندىعىن ەسكەرتۋ. ونان دا ماڭىزدى ءبىر ءتۇيىن – ولەڭدەردە ورتاعا قويىلعان وي-كوزقاراستاردىڭ ايتار ويى مەن استارىن قاعىس قالدىرماي جان-جاقتىلى تالداۋ جاساپ، باعا بەرۋىنىڭ ءوزى ادەبيەت سىنىنىڭ كوركەم شىعارمانى بۇتارلاپ، تالداۋ جاساپ، باعا بەرۋى دەپ قاراۋعا ابدەن بولاتىندىعى.
قورتىپ ايتقاندا، ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇرىك سوزدىگى» ورتا عاسىرداعى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ مادەنيەتىنىڭ اسا باي مازمۇندى، قوردالى عىلىمناماسى بولىپ تابىلادى. ال، ادەبيەتتانۋدىڭ ءادىستانىمى تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق تا، ونداعى كوپتەگەن ادەبي شىعارمالاردى ادەبي مۇرا رەتىندە قاراۋمەن بىرگە، كەيدە تىكە، كەيدە استارلى، جاناما جولدارمەن بەينەلەنگەن سول داۋىردەگى ادەبي سىنشىلدىق، ەستەتيكالىق كوزقاراس اياسىنان زەردەلەي وتىرىپ، قازاق ادەبي سىنشىلدىق، ەستەتيكالىق كوزقاراستارىنىڭ قالىپتاسۋ، دامۋ تاريحىن ايقىنداپ، جۇيەلەۋدىڭ كەزەڭى جەتكەن سەكىلدى. بۇل جونىندە سوزدىكتى قازاق تىلىنە اۋدارعان اسقار ەگەۋبايەۆتىڭ «باسقا دا ەجەلگى تۇرىك ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ىشىندە جازىلۋ مادەنيەتى، پوەزيا مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىنە ءتان ەرەكشەلىكتەردىڭ اسا ايقىن، ماڭىزدى ءارى كەمەل سيپاتتا كورىنىس تابۋىنىڭ ءوزى-اق «قۇتاتقۇ بىلىك» پەن «تۇرىك تىلدەرىنىڭ جيناعى» بايتاق تۇران دالاسىنداعى قوعامدىق ويدىڭ، كوركەمدىك-ەستەتيكالىق تانىمنىڭ قانشالىقتى تاڭقالارلىق جوعارى دارەجەدە تولىسقانىنىڭ تاريحي قۇجاتىنا اينالعان» [5،9]دەگەن پىكىرىن ورتاعا الۋ جەتكىلىكتى بولىپ تابىلادى.
 (ەسكەرتۋ: بۇل ماقالا «قىتايداعى قازاق ادەبيەت سىنى تاريحىن زەرتتەۋ» اتتى قحر مەملەكەتتىك قوعامدىق عىلىم قورىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ جوباسىنىڭ ءبىر ءبولىمى، №10XZW042)
ادەبيەتتەر:
[1] پىڭ شۋلين، يۇ نايشاڭ، فىڭ يۇجۋ. قىتىي از ۇلت ادەبيەت-كوركەمونەر تەورياسىنىڭ جيناعى. بيجيڭ: بيجيڭ ۋنيۆەرسيتەتى باسپاسى، 2005-جىلى.
[2] سەرىك قيراباەۆ، زەينوللا قابدولوۆ، سەيىت قاسقاباسوۆ. قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى.  2-توم، الماتى: قازاقبارات باسپاسى،.
[3] ءا.نىسانباەۆ، ع. قۇرمانعالەۆا، ن. سەيتاحمەتوۆالار قۇراستىرعان. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي . 10 تومدىق شىعارمالار جيناعى. استانا: لوتوس-استانا باسپاسى، 2007-جىلى.
[4] ءجۇسىپ بالاساعۇني. قۇتتى بىلىك. اسقار ەگەۋبايەۆ اۋدارعان، بيجيڭ: ۇلتتار باسپاسى، 1989-جىلى.
[5] ماحمۇت قاشقاري. تۇرىك سوزدىگى. اسقار ەگەۋبايەۆ اۋدارعان. الماتى: حانت باسپاسى، 1997-جىل.

(اۆتوردىڭ جەكەلىك بلوگىنان الىندى:  http://www.sensembate.com/ )

قاتىستى باعالار

  加载评论内容,请稍等......